La Kauṣītaki pertenece al Ṛgveda. Está casi toda en prosa y tiene cuatro capítulos: el viaje del que conoce hasta el trono de Brahman, el aliento como Brahman (con varios ritos), la enseñanza de Indra a Pratardana sobre el aliento consciente, y el diálogo entre el sabio orgulloso Bālāki y el rey Ajātaśatru.
| Capítulo | De qué trata |
|---|---|
| 1 | El camino hacia el mundo de Brahman: «lo que tú eres, eso soy yo» |
| 2 | El aliento es Brahman; ritos y la despedida del padre |
| 3 | Indra y Pratardana: el aliento es el Ātman sabio |
| 4 | Bālāki y Ajātaśatru: el hombre dormido |
Nota: el texto sánscrito de esta Upaniṣad nos ha llegado bastante estropeado; en algunos pasajes la traducción sigue el sentido aceptado por los editores.
Índice
Capítulo 1 · El camino hacia el mundo de Brahman
1.1 · Citra y Śvetaketu
चित्रो ह वै गार्ग्यायणिर्यक्षमाण आरुणिं वव्रे स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजिघाय याजयेति तं हासीनं पप्रच्छ गौतमस्य पुत्रास्ते संवृतं लोके यस्मिन्माधास्यस्यन्यमहो बद्ध्वा तस्य लोके धास्यसीति स होवाच नाहमेतद्वेद हन्ताचार्यं प्रच्छानीति स ह पितरमासाद्य पप्रच्छेतीति मा प्राक्षीत्कथं प्रतिब्रवाणीति स होवाचाहमप्येतन्न वेद सदस्येव वयं स्वाध्यायमधीत्य हरामहे यन्नः परे ददत्येह्युभौ गमिष्याव इति ॥ स ह समित्पाणिश्चित्रं गार्ग्यायणिं प्रतिचक्रम उपायानीति तं होवाच ब्रह्मार्होसि गौतम यो मामुपागा एहि त्वा ज्ञपयिष्यामीति ॥ १ ॥
citro ha vai gārgyāyaṇiryakṣamāṇa āruṇiṃ vavre sa ha putraṃ śvetaketuṃ prajighāya yājayeti taṃ hāsīnaṃ papraccha gautamasya putrāste saṃvṛtaṃ loke yasminmādhāsyasyanyamaho baddhvā tasya loke dhāsyasīti sa hovāca nāhametadveda hantācāryaṃ pracchānīti sa ha pitaramāsādya papracchetīti mā prākṣītkathaṃ pratibravāṇīti sa hovācāhamapyetanna veda sadasyeva vayaṃ svādhyāyamadhītya harāmahe yannaḥ pare dadatyehyubhau gamiṣyāva iti || sa ha samitpāṇiścitraṃ gārgyāyaṇiṃ praticakrama upāyānīti taṃ hovāca brahmārhosi gautama yo māmupāgā ehi tvā jñapayiṣyāmīti
Traducción. Citra Gāṅgyāyani, preparando un sacrificio, eligió a Āruṇi como sacerdote. Este envió a su hijo Śvetaketu: «Celebra el sacrificio». Cuando llegó, Citra le preguntó: «Hijo de Gautama, ¿hay en el mundo un lugar escondido donde me pondrás, o hay otro camino y me pondrás en su mundo?». Él respondió: «No lo sé. Se lo preguntaré a mi maestro». Fue a su padre y le preguntó: «Me ha preguntado esto; ¿qué le respondo?». El padre dijo: «Yo tampoco lo sé. Hemos estudiado los Vedas en la asamblea y aceptamos lo que otros nos dan. Vamos los dos». Con leña en la mano se presentó ante Citra: «Vengo a ti como discípulo». Citra le dijo: «Eres digno de Brahman, Gautama, porque no te ha vencido el orgullo. Ven, te lo haré saber».
1.2 · La luna, puerta del cielo
स होवाच ये वैके चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष आप्यायतेऽथापरपक्षे न प्रजनयत्येतद्वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमास्तं यत्प्रत्याह तमतिसृजते य एनं प्रत्याह तमिह वृष्टिर्भूत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा शकुनिर्वा शार्दूलो वा सिंहो वा मत्स्यो वा परश्वा वा पुरुषो वान्यो वैतेषु स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्मं यथाविद्यं तमागतं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिब्रूयाद्विचक्षणादृतवो रेत आभृतं पञ्चदशात्प्रसूतात्पित्र्यावतस्तन्मा पुंसि कर्तर्येरयध्वं पुंसा कर्त्रा मातरि मासिषिक्तः स जायमान उपजायमानो द्वादशत्रयोदश उपमासो द्वादशत्रयोदशेन पित्रा सन्तद्विदेहं प्रतितद्विदेहं तन्म ऋतवो मर्त्यव आरभध्वं तेन सत्येन तपसर्तुरस्म्यार्तवोऽस्मि कोऽसि त्वमस्मीति तमतिसृजते ॥ २ ॥
sa hovāca ye vaike cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti teṣāṃ prāṇaiḥ pūrvapakṣa āpyāyate'thāparapakṣe na prajanayatyetadvai svargasya lokasya dvāraṃ yaścandramāstaṃ yatpratyāha tamatisṛjate ya enaṃ pratyāha tamiha vṛṣṭirbhūtvā varṣati sa iha kīṭo vā pataṅgo vā śakunirvā śārdūlo vā siṃho vā matsyo vā paraśvā vā puruṣo vānyo vaiteṣu sthāneṣu pratyājāyate yathākarmaṃ yathāvidyaṃ tamāgataṃ pṛcchati ko'sīti taṃ pratibrūyādvicakṣaṇādṛtavo reta ābhṛtaṃ pañcadaśātprasūtātpitryāvatastanmā puṃsi kartaryerayadhvaṃ puṃsā kartrā mātari māsiṣiktaḥ sa jāyamāna upajāyamāno dvādaśatrayodaśa upamāso dvādaśatrayodaśena pitrā santadvidehaṃ pratitadvidehaṃ tanma ṛtavo martyava ārabhadhvaṃ tena satyena tapasarturasmyārtavo'smi ko'si tvamasmīti tamatisṛjate
Traducción. Él dijo: «Todos los que se van de este mundo van a la luna. Con sus alientos crece la luna en la quincena clara; en la oscura, los hace nacer de nuevo. La luna es la puerta del mundo celeste. Al que le responde, lo deja pasar. Al que no le responde, lo convierte en lluvia y lo hace llover aquí; y renace aquí como gusano, insecto, pájaro, tigre, león, pez, serpiente, hombre u otro ser, en un lugar o en otro, según sus obras y según su saber. Cuando llega, la luna le pregunta: “¿Quién eres?”. Y él debe responder: “De lo resplandeciente, estaciones, se reunió el semen, nacido de lo quíntuple, de los antepasados. Me pusisteis en un hombre que actúa; por el hombre que actúa fui vertido en la madre. Naciendo y volviendo a nacer, con meses de doce o trece, junto al padre de doce o trece: sepa yo esto y lo contrario. Llevadme, estaciones, a la inmortalidad. Por esta verdad, por esta austeridad: soy estación, soy hijo de las estaciones”. “¿Quién eres?” “Soy tú.” Entonces lo deja pasar».
1.3 · El camino de los dioses
स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकं तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्यारोहृदो मुहूर्ता येष्टिहा विरजा नदी तिल्यो वृक्षः सायुज्यं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ विभुं प्रमितं विचक्षणासन्ध्यमितौजाः प्रयङ्कः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पाण्यादायावयतौ वै च जगत्यम्बाश्चाम्बावयवाश्चाप्सरसोंऽबयानद्यस्तमित्थंविद अ गच्छति तं ब्रह्माहाभिधावत मम यशसा विरजां वायं नदीं प्रापन्नवानयं जिगीष्यतीति ॥ ३ ॥
sa etaṃ devayānaṃ panthānamāsādyāgnilokamāgacchati sa vāyulokaṃ sa varuṇalokaṃ sa ādityalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatilokaṃ sa brahmalokaṃ tasya ha vā etasya brahmalokasyārohṛdo muhūrtā yeṣṭihā virajā nadī tilyo vṛkṣaḥ sāyujyaṃ saṃsthānamaparājitamāyatanamindraprajāpatī dvāragopau vibhuṃ pramitaṃ vicakṣaṇāsandhyamitaujāḥ prayaṅkaḥ priyā ca mānasī pratirūpā ca cākṣuṣī puṣpāṇyādāyāvayatau vai ca jagatyambāścāmbāvayavāścāpsarasoṃ'bayānadyastamitthaṃvida a gacchati taṃ brahmāhābhidhāvata mama yaśasā virajāṃ vāyaṃ nadīṃ prāpannavānayaṃ jigīṣyatīti
Traducción. Siguiendo el camino de los dioses, llega al mundo del fuego, luego al del viento, al de Varuṇa, al del sol, al de Indra, al de Prajāpati y al de Brahman. En ese mundo de Brahman están el lago Āra, los guardianes Yeṣṭiha, el río Vijarā, el árbol Ilya, la plaza Sālajya, el palacio Aparājita, los porteros Indra y Prajāpati, la sala Vibhu, el trono Vicakṣaṇā y el lecho Amitaujas; y la amada Mānasī y su reflejo Cākṣuṣī, que tejen el mundo con flores; y las Apsaras, madres y nodrizas, y los ríos Ambayā. A él llega quien sabe esto. Brahman dice: «Corred hacia él con mi gloria. Ha llegado al río Vijarā; ya no envejecerá».
1.4 · Atraviesa el río sin vejez
तं पञ्चशतान्यप्सरसां प्रतिधावन्ति शतं मालाहस्ताः शतमाञ्जनहस्ताः शतं चूर्णहस्ताः शतं वासोहस्ताः शतं कणाहस्तास्तं ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कुर्वन्ति स ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कृतो ब्रह्म विद्वान् ब्रह्मैवाभिप्रैति स आगच्छत्यारं हृदं तन्मनसात्येति तमृत्वा सम्प्रतिविदो मज्जन्ति स आगच्छति मुहूर्तान्येष्टिहांस्तेऽस्मादपद्रवन्ति स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयन्रथचक्रे पर्यवेक्षत एवमहोरात्रे पर्यवेक्षत एवं सुकृतदुष्कृते सर्वाणि च द्वन्द्वानि स एष विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैवाभिप्रैति ॥ ४ ॥
taṃ pañcaśatānyapsarasāṃ pratidhāvanti śataṃ mālāhastāḥ śatamāñjanahastāḥ śataṃ cūrṇahastāḥ śataṃ vāsohastāḥ śataṃ kaṇāhastāstaṃ brahmālaṅkāreṇālaṅkurvanti sa brahmālaṅkāreṇālaṅkṛto brahma vidvān brahmaivābhipraiti sa āgacchatyāraṃ hṛdaṃ tanmanasātyeti tamṛtvā samprativido majjanti sa āgacchati muhūrtānyeṣṭihāṃste'smādapadravanti sa āgacchati virajāṃ nadīṃ tāṃ manasaivātyeti tatsukṛtaduṣkṛte dhūnute tasya priyā jñātayaḥ sukṛtamupayantyapriyā duṣkṛtaṃ tadyathā rathena dhāvayanrathacakre paryavekṣata evamahorātre paryavekṣata evaṃ sukṛtaduṣkṛte sarvāṇi ca dvandvāni sa eṣa visukṛto viduṣkṛto brahma vidvānbrahmaivābhipraiti
Traducción. Le salen al encuentro quinientas Apsaras: cien con guirnaldas, cien con ungüentos, cien con polvos perfumados, cien con vestidos, cien con frutos. Lo adornan con el adorno de Brahman, y adornado así, conocedor de Brahman, va hacia Brahman. Llega al lago Āra y lo cruza con la mente; los que llegan allí sin saber se hunden. Llega a los guardianes Yeṣṭiha, y huyen de él. Llega al río Vijarā y lo cruza con la mente solamente. Allí se sacude sus buenas y malas obras: sus parientes queridos reciben las buenas, y los no queridos, las malas. Como quien va en carro mira las ruedas girar, así mira el día y la noche, así mira las buenas y las malas obras y todos los pares de opuestos. Libre de buenas y malas obras, conocedor de Brahman, va hacia Brahman.
1.5 · El trono de Brahman
स आगच्छति तिल्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति स आगच्छति सायुज्यं संस्थानं तं ब्रह्म स प्रविशति आगच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स आगच्छतीन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ तावस्मादपद्रवतः स आगच्छति विभुप्रमितं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आगच्छति विचक्षणामासन्दीं बृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वौ पादौ ध्यैत नौधसे चापरौ पादौ वैरूपवैराजे शाक्वररैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स आगच्छत्यमितौजसं पर्यङ्कं स प्राणस्तस्य भूतं च भविष्यच्च पूर्वौ पादौ श्रीश्चेरा चापरौ बृहद्रथन्तरे अनूच्ये भद्रयज्ञायज्ञीये शीर्षण्यमृचश्च सामानि च प्राचीनातानं यजूंषि तिरश्चीनानि सोमांशव उपस्तरणमुद्गीथ उपश्रीः श्रीरुपबर्हणं तस्मिन्ब्रह्मास्ते तमित्थंवित्पादेनैवाग्र आरोहति तं ब्रह्माह कोऽसीति तं प्रतिब्रूयात् ॥ ५ ॥
sa āgacchati tilyaṃ vṛkṣaṃ taṃ brahmagandhaḥ praviśati sa āgacchati sāyujyaṃ saṃsthānaṃ taṃ brahma sa praviśati āgacchatyaparājitamāyatanaṃ taṃ brahmatejaḥ praviśati sa āgacchatīndraprajāpatī dvāragopau tāvasmādapadravataḥ sa āgacchati vibhupramitaṃ taṃ brahmayaśaḥ praviśati sa āgacchati vicakṣaṇāmāsandīṃ bṛhadrathantare sāmanī pūrvau pādau dhyaita naudhase cāparau pādau vairūpavairāje śākvararaivate tiraścī sā prajñā prajñayā hi vipaśyati sa āgacchatyamitaujasaṃ paryaṅkaṃ sa prāṇastasya bhūtaṃ ca bhaviṣyacca pūrvau pādau śrīścerā cāparau bṛhadrathantare anūcye bhadrayajñāyajñīye śīrṣaṇyamṛcaśca sāmāni ca prācīnātānaṃ yajūṃṣi tiraścīnāni somāṃśava upastaraṇamudgītha upaśrīḥ śrīrupabarhaṇaṃ tasminbrahmāste tamitthaṃvitpādenaivāgra ārohati taṃ brahmāha ko'sīti taṃ pratibrūyāt
Traducción. Llega al árbol Ilya, y entra en él el olor de Brahman. Llega a la plaza Sālajya, y entra en él el sabor de Brahman. Llega al palacio Aparājita, y entra en él el brillo de Brahman. Llega a los porteros Indra y Prajāpati, y se apartan ante él. Llega a la sala Vibhu, y entra en él la gloria de Brahman. Llega al trono Vicakṣaṇā: sus patas delanteras son los cantos Bṛhat y Rathantara; las de atrás, Śyaita y Naudhasa; los travesaños, Vairūpa y Vairāja, Śākvara y Raivata. Ese trono es la sabiduría, porque con la sabiduría se ve con claridad. Llega al lecho Amitaujas: es el aliento. Lo pasado y lo futuro son sus patas delanteras; la prosperidad y la abundancia, las de atrás; los himnos y los cantos, su urdimbre; las fórmulas del sacrificio, su trama; los rayos de la luna, su colchón; el canto, su cobertor; la prosperidad, su almohada. En él se sienta Brahman. El que sabe esto sube a él primero con un pie. Brahman le pregunta: «¿Quién eres?». Y él debe responder:
1.6 · «Lo que tú eres, eso soy yo»
ऋतुरस्म्यार्तवोऽस्म्याकाशाद्योनेः सम्भूतो भार्यायै रेतः संवत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्यात्मभूतस्य त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोहमस्मीति तमाह कोऽहमस्मीति सत्यमिति ब्रूयात्किं तद्यत्सत्यमिति यदन्यद्देवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सदथ यद्देवाच्च प्राणाश्च तद्यं तदेतया वाचाभिव्याह्रियते सत्यमित्येतावदिदं सर्वमिदं सर्वमसीत्येवैनं तदाह तदेतच्छ्लोकेनाप्युक्तम् ॥ ६ ॥
ṛturasmyārtavo'smyākāśādyoneḥ sambhūto bhāryāyai retaḥ saṃvatsarasya tejobhūtasya bhūtasyātmabhūtasya tvamātmāsi yastvamasi sohamasmīti tamāha ko'hamasmīti satyamiti brūyātkiṃ tadyatsatyamiti yadanyaddevebhyaśca prāṇebhyaśca tatsadatha yaddevācca prāṇāśca tadyaṃ tadetayā vācābhivyāhriyate satyamityetāvadidaṃ sarvamidaṃ sarvamasītyevainaṃ tadāha tadetacchlokenāpyuktam
Traducción. «Soy estación, soy hijo de las estaciones, nacido del seno del espacio como semen para la esposa, brillo del año, ser de todo ser. Tú eres el Ātman de todo ser. Lo que tú eres, eso soy yo.» Brahman le pregunta: «¿Quién soy yo?». Debe responder: «La verdad». «¿Qué es la verdad?» «Lo que es distinto de los dioses y de los alientos es sat, lo existente; y los dioses y los alientos son tyam. Eso se dice con esta palabra: satyam, la verdad. Todo esto es la verdad. Tú eres todo esto.» Así le responde. Esto se ha dicho también en un verso:
1.7 · ¿Con qué alcanzas cada cosa?
यजूदरः सामशिरा असावृङ्मूर्तिरव्ययः । स ब्रह्मेति हि विज्ञेय ऋषिर्ब्रह्ममयो महानिति ॥ तमाह केन पौंस्रानि नामान्याप्नोतीति प्राणेनेति ब्रूयात्केन स्त्रीनामानीति वाचेति केन नपुंसकनामानीति मनसेति केन गन्धानिति घ्राणेनेति ब्रूयात्केन रूपाणीति चक्षुषेति केन शब्दानिति श्रोत्रेणेति केनान्नरसानिति जिह्वयेति केन कर्माणीति हस्ताभ्यामिति केन सुखदुःखे इति शरीरेणेति केनानन्दं रतिं प्रजापतिमित्युपस्थेनेति केनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयेति प्रब्रूयात्तमहापो वै खलु मे ह्यसावयं ते लोक इति सा या ब्रह्मणि चितिर्या व्यष्टिस्तां चितिं जयति तां व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं वेद य एवं वेद ॥ ७ ॥
yajūdaraḥ sāmaśirā asāvṛṅmūrtiravyayaḥ | sa brahmeti hi vijñeya ṛṣirbrahmamayo mahāniti || tamāha kena pauṃsrāni nāmānyāpnotīti prāṇeneti brūyātkena strīnāmānīti vāceti kena napuṃsakanāmānīti manaseti kena gandhāniti ghrāṇeneti brūyātkena rūpāṇīti cakṣuṣeti kena śabdāniti śrotreṇeti kenānnarasāniti jihvayeti kena karmāṇīti hastābhyāmiti kena sukhaduḥkhe iti śarīreṇeti kenānandaṃ ratiṃ prajāpatimityupastheneti kenetyā iti pādābhyāmiti kena dhiyo vijñātavyaṃ kāmāniti prajñayeti prabrūyāttamahāpo vai khalu me hyasāvayaṃ te loka iti sā yā brahmaṇi citiryā vyaṣṭistāṃ citiṃ jayati tāṃ vyaṣṭiṃ vyaśnute ya evaṃ veda ya evaṃ veda
Traducción. «Con el Yajus por vientre, el Sāman por cabeza, el Ṛg por cuerpo, imperecedero: hay que saber que eso es Brahman, el gran sabio hecho de Brahman.» Brahman le pregunta: «¿Con qué alcanzas mis nombres masculinos?». Debe responder: «Con el aliento». «¿Y los femeninos?» «Con el habla.» «¿Y los neutros?» «Con la mente.» «¿Y los olores?» «Con el olfato.» «¿Y las formas?» «Con la vista.» «¿Y los sonidos?» «Con el oído.» «¿Y los sabores?» «Con la lengua.» «¿Y las acciones?» «Con las manos.» «¿Y el placer y el dolor?» «Con el cuerpo.» «¿Y la dicha, el gozo y la procreación?» «Con el sexo.» «¿Y los movimientos?» «Con los pies.» «¿Y los pensamientos, lo que hay que conocer y los deseos?» «Con la sabiduría.» Brahman le dice: «Las aguas son mi mundo; este es tuyo». La victoria que hay en Brahman, el logro que hay en él, esa victoria la gana y ese logro lo alcanza quien sabe esto, quien sabe esto.
Capítulo 2 · El aliento es Brahman
2.1 · El aliento es Brahman
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वाक्परिवेष्ट्री चक्षुर्गात्रं श्रोत्रं संश्रावयितृ यो ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वेद दूतवान्भवति यो वाचं परिवेष्ट्रीं परिवेष्ट्रीमान्भवति तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमाना बलिं हरन्ति तथो एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वा लब्धोपविशेन्नाहगतो दत्तमश्नीयामिति य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचतो भवत्यनन्तरस्तेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥ १ ॥
prāṇo brahmeti ha smāha kauṣītakistasya ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo mano dūtaṃ vākpariveṣṭrī cakṣurgātraṃ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ yo ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo mano dūtaṃ veda dūtavānbhavati yo vācaṃ pariveṣṭrīṃ pariveṣṭrīmānbhavati tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇa etāḥ sarvā devatā ayācamānā baliṃ haranti tatho evāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti ya evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā labdhopaviśennāhagato dattamaśnīyāmiti ya evainaṃ purastātpratyācakṣīraṃsta evainamupamantrayante dadāma ta ityeṣa dharmo yācato bhavatyanantarastevainamupamantrayante dadāma ta iti
Traducción. «El aliento es Brahman», decía Kauṣītaki. De este aliento que es Brahman, la mente es el mensajero, el habla la que sirve, la vista la guardiana, el oído el que anuncia. Quien sabe que la mente es el mensajero de este aliento-Brahman tiene mensajero; quien sabe que el habla es la que sirve, tiene quien le sirva; quien sabe que la vista es la guardiana, tiene guardián; quien sabe que el oído es el que anuncia, tiene quien le anuncie. A este aliento-Brahman todas las divinidades le traen ofrendas sin que las pida. Igualmente, a quien sabe esto todos los seres le traen ofrendas sin que las pida. Su regla secreta es: «No pidas». Como quien ha mendigado en una aldea sin recibir nada se sienta diciendo: «No comeré de lo que me den de aquí», así los que antes lo rechazaban le invitan: «Te daremos». Esta es la conducta del que no pide: los demás le invitan: «Te daremos».
2.3 · Para obtener un bien
अथात एकधनावरोधनं यदेकधनमभिध्यायात्पौर्णमास्यां वामावास्यां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रेऽग्निमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष पूर्वदक्षिणं जान्वाच्य स्रुवेण वा चमसेन वा कंसेन वैता आज्याहुतीर्जुहोति वाङ्नामदेवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्द्धां तस्यै स्वाहा चक्षुर्नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्द्धां तस्यै स्वाहा श्रोत्रं नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्द्धां तस्यै स्वाहा मनो नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्द्धां तस्यै स्वाहैत्यथ धूमगन्धं प्रजिघायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्यार्थं ब्रवीत दूतं वा प्रहिणुयाल्लभते हैव ॥ ३ ॥
athāta ekadhanāvarodhanaṃ yadekadhanamabhidhyāyātpaurṇamāsyāṃ vāmāvāsyāṃ vā śuddhapakṣe vā puṇye nakṣatre'gnimupasamādhāya parisamuhya paristīrya paryukṣa pūrvadakṣiṇaṃ jānvācya sruveṇa vā camasena vā kaṃsena vaitā ājyāhutīrjuhoti vāṅnāmadevatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarunddhāṃ tasyai svāhā cakṣurnāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarunddhāṃ tasyai svāhā śrotraṃ nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarunddhāṃ tasyai svāhā mano nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarunddhāṃ tasyai svāhaityatha dhūmagandhaṃ prajighāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravṛjyārthaṃ bravīta dūtaṃ vā prahiṇuyāllabhate haiva
Traducción. Ahora, cómo obtener un único bien. Quien desee un bien concreto, en luna llena o en luna nueva, o en la quincena clara bajo una estrella propicia, encienda el fuego, barra alrededor, esparza hierba, rocíe, doble la rodilla derecha y, con la cuchara, el cuenco o la copa, ofrezca mantequilla diciendo: «La divinidad llamada habla es la que obtiene: que me obtenga esto de él, ¡svāhā! La llamada vista…, la llamada oído…, la llamada mente…». Luego aspire el olor del humo, unte sus miembros con la mantequilla, y en silencio vaya a decir su asunto o envíe un mensajero. Lo obtiene.
2.4 · Para ser querido
अथातो दैवस्मरो यस्य प्रियो बुभूषेयस्यै वा एषां वैतेषमेवैतस्मिन्पर्वण्यग्निमुपसमाधायैतयैवावृतैता जुहोम्यसौ स्वाहा चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा प्रज्ञानं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्य संस्पर्शं जिगमिषेदपि वाताद्वा सम्भाषमाणस्तिष्ठेत्प्रियो हैव भवति स्मरन्ति हैवास्य ॥ ४ ॥
athāto daivasmaro yasya priyo bubhūṣeyasyai vā eṣāṃ vaiteṣamevaitasminparvaṇyagnimupasamādhāyaitayaivāvṛtaitā juhomyasau svāhā cakṣuste mayi juhomyasau svāhā prajñānaṃ te mayi juhomyasau svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravṛjya saṃsparśaṃ jigamiṣedapi vātādvā sambhāṣamāṇastiṣṭhetpriyo haiva bhavati smaranti haivāsya
Traducción. Ahora, el rito del amor divino. Si uno desea ser querido por un hombre o una mujer, o por varios, en ese mismo día de fiesta encienda el fuego y ofrezca de la misma manera: «Tu habla la ofrezco en mí, ¡svāhā! Tu vista la ofrezco en mí, ¡svāhā! Tu sabiduría la ofrezco en mí, ¡svāhā!». Luego aspire el olor del humo, unte sus miembros con la mantequilla y, en silencio, procure tocarle, o al menos quédese hablándole a favor del viento. Se hace querido, y le recuerdan.
2.5 · El sacrificio interior de Pratardana
अथातः सायमन्नं प्रातर्दनमन्तरमग्निहोत्रमित्याचक्षते यावद्वै पुरुषो भासते न तावत्प्राणितुं शक्नोति प्राणं तदा वाचि जुहोति यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहोत्येतेऽनन्तेऽमृताहुतिर्जाग्रच्च स्वपंश्च सन्ततमवच्छिन्नं जुहोत्यथ या अन्या आहुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्योभवन्त्येतद्ध वै पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं जुहवांचक्रुः ॥ ५ ॥
athātaḥ sāyamannaṃ prātardanamantaramagnihotramityācakṣate yāvadvai puruṣo bhāsate na tāvatprāṇituṃ śaknoti prāṇaṃ tadā vāci juhoti yāvadvai puruṣaḥ prāṇiti na tāvadbhāṣituṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe juhotyete'nante'mṛtāhutirjāgracca svapaṃśca santatamavacchinnaṃ juhotyatha yā anyā āhutayo'ntavatyastāḥ karmamayyobhavantyetaddha vai pūrve vidvāṃso'gnihotraṃ juhavāṃcakruḥ
Traducción. Ahora, el autocontrol de Pratardana, que llaman el sacrificio del fuego interior. Mientras el hombre habla, no puede respirar: entonces ofrece el aliento en el habla. Mientras respira, no puede hablar: entonces ofrece el habla en el aliento. Estas dos son ofrendas infinitas e inmortales: despierto o dormido, las ofrece sin interrupción. Las demás ofrendas tienen fin, porque están hechas de obras. Sabiendo esto, los antiguos no ofrecían el sacrificio del fuego.
2.6 · El himno es Brahman
उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुष्कभृङ्गरस्तदृगित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्यायाभ्यर्च्यन्ते तद्यजुरित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय युज्यन्ते तत्सामेत्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय सन्नमन्ते तच्छ्रीत्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इत्युपासीत तद्यथैतच्छा स्त्राणां श्रीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितमं भवति तथो एवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति तमेतमैष्टकं कर्ममयमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन्यजुर्भयं प्रवयति यजुर्मयं ऋङ्मयं होता ऋङ्मयं साममयमुद्गाता स एष सर्वस्यै त्रयीविद्याया आत्मैष उत एवास्यात्यैतदात्मा भवति एवं वेद ॥ ६ ॥
ukthaṃ brahmeti ha smāha śuṣkabhṛṅgarastadṛgityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāyābhyarcyante tadyajurityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya yujyante tatsāmetyupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya sannamante tacchrītyupāsīta tadyaśa ityupāsīta tatteja ityupāsīta tadyathaitacchā strāṇāṃ śrīmattamaṃ yaśasvitamaṃ tejasvitamaṃ bhavati tatho evaivaṃ vidvānsarveṣāṃ bhūtānāṃ śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati tametamaiṣṭakaṃ karmamayamātmānamadhvaryuḥ saṃskaroti tasminyajurbhayaṃ pravayati yajurmayaṃ ṛṅmayaṃ hotā ṛṅmayaṃ sāmamayamudgātā sa eṣa sarvasyai trayīvidyāyā ātmaiṣa uta evāsyātyaitadātmā bhavati evaṃ veda
Traducción. «El himno es Brahman», decía Śuṣkabhṛṅgāra. Que se venere como el Ṛg: todos los seres le honrarán como el mejor. Que se venere como el Yajus: todos los seres se le unirán como al mejor. Que se venere como el Sāman: todos se inclinarán ante él como el mejor. Que se venere como prosperidad, como gloria, como brillo: como esto es lo más próspero, glorioso y brillante de los libros sagrados, así el que sabe esto se vuelve el más próspero, glorioso y brillante de los seres. El sacerdote Adhvaryu prepara este Ātman del rito, hecho de obras; en él teje el Yajus; el Hotar, el Ṛg; el Udgātar, el Sāman. Este es el Ātman de todo el triple saber, y quien sabe esto llega a ser ese Ātman.
2.7 · Las tres veneraciones del sol
अथातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीण्युपासनानि भवन्ति यज्ञोपवीतं कृत्वाप आचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्योद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेत वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृता मध्ये सन्तमुद्वर्गोऽसि पाप्मानं म उद्धृङ्धीत्येतयैवावृतास्ते यन्तं संवर्गोऽसि पाप्मानं मे संवृङ्धीति यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सन्तद्धृङ्क्ते ॥ ७ ॥
athātaḥ sarvajitaḥ kauṣītakestrīṇyupāsanāni bhavanti yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamya trirudapātraṃ prasicyodyantamādityamupatiṣṭheta vargo'si pāpmānaṃ me vṛṅdhītyetayaivāvṛtā madhye santamudvargo'si pāpmānaṃ ma uddhṛṅdhītyetayaivāvṛtāste yantaṃ saṃvargo'si pāpmānaṃ me saṃvṛṅdhīti yadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti santaddhṛṅkte
Traducción. Ahora, las tres veneraciones de Kauṣītaki, el que todo lo vence. Tras ponerse el cordón sagrado, sorber agua y verter tres veces la vasija, que adore al sol naciente: «Eres el que arrebata: arrebata mi mal». Del mismo modo al sol del mediodía: «Eres el que arrebata hacia arriba: arrebata mi mal». Y al sol poniente: «Eres el que arrebata del todo: arrebata del todo mi mal». Así se le arrebata todo el mal que haya hecho de día y de noche.
2.8 · La luna nueva
अथ मासि मास्यमावास्यायां पश्चाच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैवावृता हरिततृणाभ्यामथ वाक् प्रत्यस्यति यत्ते सुसीमं हृदयमधिचन्द्रमसि श्रितम् ॥ तेनामृतत्वस्येशानं माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रयन्तीति न जातपुत्रस्याथाजातपुत्रस्याह ॥ आप्यास्व समेतु ते सन्ते पयांसि समुयन्तु वाजा यमादित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस्र ऋचो जपित्वा नास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्यस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तयति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ ८ ॥
atha māsi māsyamāvāsyāyāṃ paścāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaivāvṛtā haritatṛṇābhyāmatha vāk pratyasyati yatte susīmaṃ hṛdayamadhicandramasi śritam || tenāmṛtatvasyeśānaṃ māhaṃ pautramaghaṃ rudamiti na hāsmātpūrvāḥ prajāḥ prayantīti na jātaputrasyāthājātaputrasyāha || āpyāsva sametu te sante payāṃsi samuyantu vājā yamādityā aṃśumāpyāyayantītyetāstisra ṛco japitvā nāsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhirāpyasveti daivīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvartayati dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate
Traducción. Cada mes, en la luna nueva, que adore a la luna cuando se ve al oeste, de la misma manera, o arroje dos briznas verdes de hierba diciendo: «Tu corazón hermoso, que descansa en la luna: por él, que yo, que soy dueño de la inmortalidad, no llore la desgracia de mis hijos». Así sus hijos no mueren antes que él. Esto es para quien tiene un hijo ya nacido. Para quien no lo tiene: «Crece; que se reúnan en ti las leches y las fuerzas que los Ādityas hacen crecer». Recitados estos tres versos, dice: «No crezcas con nuestro aliento, con nuestros hijos ni con nuestros animales». Y gira hacia la derecha siguiendo el giro del sol.
2.9 · La luna llena
अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता सोमो राजासि विचक्षणः पञ्चमुखोऽसि प्रजापतिर्ब्राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु ॥ राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विशोत्सि तेनैव मुखेन मामन्नादं कुरु ॥ श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु ॥ अग्निस्त एकं मुखं तेन मुखेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु ॥ सर्वाणि भूतानीत्येव पञ्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु ॥ मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षेष्ठा योऽस्माद्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षीयस्वेति स्थितिर्दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तन्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ ९ ॥
atha paurṇamāsyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā somo rājāsi vicakṣaṇaḥ pañcamukho'si prajāpatirbrāhmaṇasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena rājño'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru || rājā ta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena viśotsi tenaiva mukhena māmannādaṃ kuru || śyenasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena pakṣiṇo'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru || agnista ekaṃ mukhaṃ tena mukhenemaṃ lokamatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru || sarvāṇi bhūtānītyeva pañcamaṃ mukhaṃ tena mukhena sarvāṇi bhūtānyatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru || māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhiravakṣeṣṭhā yo'smādveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhiravakṣīyasveti sthitirdaivīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvartanta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate
Traducción. En la luna llena, que adore a la luna cuando se ve al este, de la misma manera: «Eres el rey Soma, el que ve claro, Prajāpati de cinco bocas. El brāhmaṇa es una de tus bocas: con ella comes a los reyes; con ella hazme comedor de alimento. El rey es otra boca: con ella comes al pueblo; con ella hazme comedor de alimento. El halcón es otra boca: con ella comes a los pájaros; con ella hazme comedor de alimento. El fuego es otra boca: con ella comes este mundo; con ella hazme comedor de alimento. La quinta boca está en todos los seres: con ella comes a todos los seres; con ella hazme comedor de alimento. No menguues con nuestro aliento, nuestros hijos ni nuestros animales; mengua con el aliento, los hijos y los animales de quien nos odia y de quien odiamos». Y gira hacia la derecha siguiendo el giro del sol.
2.10 · Al acostarse
अथ संवेश्यन्जायायै हृदयमभिमृशेत् ॥ यत्ते सुसीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ ॥ मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मत्पूर्वाः प्रजाः प्रैति ॥ १० ॥
atha saṃveśyanjāyāyai hṛdayamabhimṛśet || yatte susīme hṛdaye hitamantaḥ prajāpatau || manye'haṃ māṃ tadvidvāṃsaṃ māhaṃ pautramaghaṃ rudamiti na hāsmatpūrvāḥ prajāḥ praiti
Traducción. Al acostarse junto a su esposa, que le toque el corazón: «Hermosa, lo que está escondido en tu corazón, en Prajāpati: que sabiéndolo, yo no llore la desgracia de mis hijos». Así sus hijos no mueren antes que él.
2.11 · Al volver de viaje
अथ प्रोष्यान्पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशति ॥ अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ॥ असाविति नामास्य गृह्णाति । अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव । तेजो वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ॥ असाविति नामासि गृह्णाति । येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृह्णीतारिष्ट्यै तेन त्वा परिगृह्णाम्यसावित्यथास्य दक्षिणे कर्णे जपति ॥ अस्मे प्रयन्धि मघवन्नृजीषिन्नितीन्द्रश्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति माच्छेत्ता मा व्यथिष्ठाः शतं शरद आयुषो जीव पुत्र । ते नाम्ना मूर्धानमभिजिघ्राम्यसाविति त्रिरस्य मूर्धानमभिजिघ्रेद्गवा त्वा हिङ्कारेणाभिहिङ्करोमीति त्रिरस्य मूर्धानमभिहिङ्कुर्यात् ॥ ११ ॥
atha proṣyānputrasya mūrdhānamabhimṛśati || aṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādadhijāyase | ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam || asāviti nāmāsya gṛhṇāti | aśmā bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava | tejo vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam || asāviti nāmāsi gṛhṇāti | yena prajāpatiḥ prajāḥ paryagṛhṇītāriṣṭyai tena tvā parigṛhṇāmyasāvityathāsya dakṣiṇe karṇe japati || asme prayandhi maghavannṛjīṣinnitīndraśreṣṭhāni draviṇāni dhehīti mācchettā mā vyathiṣṭhāḥ śataṃ śarada āyuṣo jīva putra | te nāmnā mūrdhānamabhijighrāmyasāviti trirasya mūrdhānamabhijighredgavā tvā hiṅkāreṇābhihiṅkaromīti trirasya mūrdhānamabhihiṅkuryāt
Traducción. Al volver de viaje, que toque la cabeza de su hijo: «Naces de cada miembro, brotas del corazón: eres yo mismo con el nombre de hijo; vive cien otoños». Y dice su nombre. «Sé piedra, sé hacha, sé oro imperecedero: eres el brillo con el nombre de hijo; vive cien otoños». Y dice su nombre. «Con aquello con lo que Prajāpati abrazó a sus criaturas para que no sufrieran daño, con eso te abrazo», y dice su nombre. Luego le susurra al oído derecho: «Danos, generoso Indra, riquezas excelentes» y «No te rompas, no sufras; vive cien otoños, hijo; con tu nombre te beso la cabeza», y dice su nombre. Tres veces le besa la cabeza, y tres veces hace sobre ella el sonido «hiṅ», como la vaca con su ternero.
2.12 · Todo vuelve al viento
अथातो दैवः परिमर एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदग्निर्ज्वलत्यथैतन्म्रियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यथादित्यो दृश्यतेऽथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्रमा दृश्यतेऽथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्विद्युद्विद्योततेऽथैतन्म्रियते यन्न विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायुं प्राणस्ता वा एताः सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायौ सृप्ता न मूर्च्छन्ते तस्मादेव पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमथाध्यात्मम् ॥ १२ ॥
athāto daivaḥ parimara etadvai brahma dīpyate yadagnirjvalatyathaitanmriyate yanna jvalati tasyādityameva tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yathādityo dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya candramasameva tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yaccandramā dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya vidyutameva tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yadvidyudvidyotate'thaitanmriyate yanna vidyotate tasya vāyumeva tejo gacchati vāyuṃ prāṇastā vā etāḥ sarvā devatā vāyumeva praviśya vāyau sṛptā na mūrcchante tasmādeva punarudīrata ityadhidaivatamathādhyātmam
Traducción. Ahora, la muerte alrededor de Brahman. Este Brahman brilla cuando arde el fuego, y muere cuando no arde; su brillo va al sol, su aliento al viento. Brahman brilla cuando se ve el sol, y muere cuando no se ve; su brillo va a la luna, su aliento al viento. Brilla cuando se ve la luna, y muere cuando no se ve; su brillo va al relámpago, su aliento al viento. Brilla cuando relampaguea, y muere cuando no; su brillo va al viento, su aliento al viento. Todas estas divinidades, entrando en el viento, no mueren al fundirse en él, y de él vuelven a salir. Esto es respecto de los dioses. Ahora, respecto de uno mismo:
2.13 · Todo vuelve al aliento
एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यथैतन्म्रियते यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते यन्न पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्छोत्रेण शृणोत्यथैतन्म्रियते यन्न शृणोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथैतन्म्रियते यन्न ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्ता वा एताः सर्वा देवताः प्राणमेव प्रविश्य प्राणे सृप्ता न मूर्छन्ते तस्माद्धैव पुनरुदीरते तद्यदिह वा एवंविद्वांस उभौ पर्वतावभिप्रवर्तेयातां तुस्तूर्षमाणो दक्षिणश्चोत्तरश्च न हैवैनं स्तृण्वीयातामथ य एनं द्विषन्ति यांश्च स्वयं द्वेष्टि त एवं सर्वे परितो म्रियन्ते ॥ १३ ॥
etadvai brahma dīpyate yadvācā vadatyathaitanmriyate yanna vadati tasya cakṣureva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yaccakṣuṣā paśyatyathaitanmriyate yanna paśyati tasya śrotrameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yacchotreṇa śṛṇotyathaitanmriyate yanna śṛṇoti tasya mana eva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yanmanasā dhyāyatyathaitanmriyate yanna dhyāyati tasya prāṇameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇastā vā etāḥ sarvā devatāḥ prāṇameva praviśya prāṇe sṛptā na mūrchante tasmāddhaiva punarudīrate tadyadiha vā evaṃvidvāṃsa ubhau parvatāvabhipravarteyātāṃ tustūrṣamāṇo dakṣiṇaścottaraśca na haivainaṃ stṛṇvīyātāmatha ya enaṃ dviṣanti yāṃśca svayaṃ dveṣṭi ta evaṃ sarve parito mriyante
Traducción. Este Brahman brilla cuando uno habla con el habla, y muere cuando no habla; su brillo va a la vista, su aliento al aliento. Brilla cuando uno ve con la vista, y muere cuando no ve; su brillo va al oído, su aliento al aliento. Brilla cuando uno oye, y muere cuando no oye; su brillo va a la mente, su aliento al aliento. Brilla cuando uno piensa con la mente, y muere cuando no piensa; su brillo va al aliento, su aliento al aliento. Todas estas divinidades, entrando en el aliento, no mueren al fundirse en él, y de él vuelven a salir. Por eso, si dos montañas, la del sur y la del norte, rodaran sobre quien sabe esto queriendo aplastarle, no le aplastarían. Y todos los que le odian y los que él odia mueren a su alrededor.
2.14 · La disputa de los sentidos
अथातो निःश्रेयसादानं एता ह वै देवता अहं श्रेयसे विवदमाना अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुस्तद्दारुभूतं शिष्येथैतद्वाक्प्रविवेश तद्वाचा वदच्छिष्य एवाथैतच्चक्षुः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छिष्य एवाथैतच्छ्रोत्रं प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वन्मनसा ध्यायच्छिष्य एवाथैतत्प्राणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ तद्देवाः प्राणे निःश्रेयसं विचिन्त्य प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसंस्तूय सहैतैः सर्वैरस्माल्लोकादुच्चक्रमुस्ते वायुप्रतिष्ठाकाशात्मानः स्वर्ययुस्तहो एवैवंविद्वान्सर्वेषां भूतानां प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसंस्तूय सहैतैः सर्वैरस्माच्छरीरादुत्क्रामति स वायुप्रतिष्ठाकाशात्मा न स्वरेति तद्भवति यत्रैतद्देवास्तत्प्राप्य तदमृतो भवति यदमृता देवाः ॥ १४ ॥
athāto niḥśreyasādānaṃ etā ha vai devatā ahaṃ śreyase vivadamānā asmāccharīrāduccakramustaddārubhūtaṃ śiṣyethaitadvākpraviveśa tadvācā vadacchiṣya evāthaitaccakṣuḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchiṣya evāthaitacchrotraṃ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṛṇvanmanasā dhyāyacchiṣya evāthaitatprāṇaḥ praviveśa tattata eva samuttasthau taddevāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ vicintya prāṇameva prajñātmānamabhisaṃstūya sahaitaiḥ sarvairasmāllokāduccakramuste vāyupratiṣṭhākāśātmānaḥ svaryayustaho evaivaṃvidvānsarveṣāṃ bhūtānāṃ prāṇameva prajñātmānamabhisaṃstūya sahaitaiḥ sarvairasmāccharīrādutkrāmati sa vāyupratiṣṭhākāśātmā na svareti tadbhavati yatraitaddevāstatprāpya tadamṛto bhavati yadamṛtā devāḥ
Traducción. Ahora, la superioridad. Estas divinidades, discutiendo quién era la mejor, salieron del cuerpo. Quedó tendido como un leño. Entró el habla: hablaba, pero seguía tendido. Entró la vista: hablaba y veía, pero seguía tendido. Entró el oído: hablaba, veía y oía, pero seguía tendido. Entró la mente: hablaba, veía, oía y pensaba, pero seguía tendido. Entró el aliento, y entonces se levantó. Las divinidades, reconociendo la superioridad del aliento y alabándolo como el Ātman sabio, salieron con todas ellas de este mundo y, con el viento por apoyo y el espacio por Ātman, fueron al cielo. Igualmente, el que sabe esto, reconociendo la superioridad del aliento y alabándolo como el Ātman sabio, sale de este cuerpo con todos ellos y, con el viento por apoyo y el espacio por Ātman, llega allí donde están los dioses, y alcanzándolo se hace inmortal como los dioses.
2.15 · El padre se transmite al hijo
अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते पिता पुत्रं प्रष्याह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्रच्छन्नः श्येत एत्य पुत्र उपरिष्टदभिनिपद्यत इन्द्रियैरस्येन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्याभिमुखत एवासीताथास्मै सम्प्रयच्छति वाचं मे त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रश्चक्षुर्मे त्वयि दधानीति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रो मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रोऽन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्र आनन्दं रतिं प्रजातिं मे त्वयि दधानीति पिता आनन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्र इत्यां मे त्वयि दधानीति पिता इत्यां ते मयि दध इति पुत्रो धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानीति पिता धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रोऽथ दक्षिणावृदुपनिष्क्रामति तं पितानुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं कीर्तिस्त्वा जुषतामित्यथेतरः सव्यमंसमन्ववेक्षते पाणि नान्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छद्य स्वर्गाल्लोकान्कामानवाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत्परिवा व्रजेद्ययुर्वै प्रेयाद्यदेवैनं समापयति तथा समापयितव्यो भवति तथा समापयितव्यो भवति ॥ १५ ॥
athātaḥ pitāputrīyaṃ sampradānamiti cācakṣate pitā putraṃ praṣyāhvayati navaistṛṇairagāraṃ saṃstīryāgnimupasamādhāyodakumbhaṃ sapātramupanidhāyāhatena vāsasā sampracchannaḥ śyeta etya putra upariṣṭadabhinipadyata indriyairasyendriyāṇi saṃspṛśyāpi vāsyābhimukhata evāsītāthāsmai samprayacchati vācaṃ me tvayi dadhānīti pitā vācaṃ te mayi dadha iti putraḥ prāṇaṃ me tvayi dadhānīti pitā prāṇaṃ te mayi dadha iti putraścakṣurme tvayi dadhānīti pitā cakṣuste mayi dadha iti putraḥ śrotraṃ me tvayi dadhānīti pitā śrotraṃ te mayi dadha iti putro mano me tvayi dadhānīti pitā manaste mayi dadha iti putro'nnarasānme tvayi dadhānīti pitānnarasāṃste mayi dadha iti putraḥ karmāṇi me tvayi dadhānīti pitā karmāṇi te mayi dadha iti putraḥ sukhaduḥkhe me tvayi dadhānīti pitā sukhaduḥkhe te mayi dadha iti putra ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ me tvayi dadhānīti pitā ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ te mayi dadha iti putra ityāṃ me tvayi dadhānīti pitā ityāṃ te mayi dadha iti putro dhiyo vijñātavyaṃ kāmānme tvayi dadhānīti pitā dhiyo vijñātavyaṃ kāmāṃste mayi dadha iti putro'tha dakṣiṇāvṛdupaniṣkrāmati taṃ pitānumantrayate yaśo brahmavarcasamannādyaṃ kīrtistvā juṣatāmityathetaraḥ savyamaṃsamanvavekṣate pāṇi nāntardhāya vasanāntena vā pracchadya svargāllokānkāmānavāpnuhīti sa yadyagadaḥ syātputrasyaiśvarye pitā vasetparivā vrajedyayurvai preyādyadevainaṃ samāpayati tathā samāpayitavyo bhavati tathā samāpayitavyo bhavati
Traducción. Ahora, la transmisión de padre a hijo. El padre, al sentir cerca la muerte, llama al hijo. Cubre la casa con hierba nueva, enciende el fuego, pone junto a él una jarra de agua con un vaso, y se tiende, envuelto en ropa nueva. El hijo viene y se echa encima de él, tocando con sus sentidos los del padre; o se sienta frente a él. Entonces el padre le transmite: «Pongo en ti mi habla». El hijo: «Pongo en mí tu habla». «Pongo en ti mi aliento.» «Pongo en mí tu aliento.» Y así con la vista, el oído, los sabores, las acciones, el placer y el dolor, la dicha, el gozo y la procreación, los movimientos y la mente; y por último: «Pongo en ti mis pensamientos, lo que hay que conocer y mis deseos». «Pongo en mí tus pensamientos, lo que hay que conocer y tus deseos.» Luego el hijo sale girando por la derecha, y el padre le dice: «Que te acompañen la gloria, el brillo de Brahman, el alimento y la fama». El otro mira por encima del hombro izquierdo, tapándose con la mano o con el borde de la ropa, y dice: «Alcanza los mundos celestes y los deseos». Si el padre sana, que viva bajo la autoridad del hijo o que se haga asceta errante. Si muere, que le hagan los ritos como corresponde.
Capítulo 3 · Indra enseña a Pratardana
3.1 · Indra concede un don
प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनस्त्वमेव वृणीश्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच न वै वरं परस्मै वृणीते त्वमेव वृणीश्वेत्यवरो वैतर्हि किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय सत्यं हीन्द्रः स होवाच मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये यन्मां विजानीयां त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीनतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालकाश्यांस्तस्य मे तत्र न लोम च नामीयते स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति ॥ १ ॥
pratardano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma yuddhena pauruṣeṇa ca taṃ hendra uvāca pratardana varaṃ te dadānīti sa hovāca pratardanastvameva vṛṇīśva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyasa iti taṃ hendra uvāca na vai varaṃ parasmai vṛṇīte tvameva vṛṇīśvetyavaro vaitarhi kila ma iti hovāca pratardano'tho khalvindraḥ satyādeva neyāya satyaṃ hīndraḥ sa hovāca māmeva vijānīhyetadevāhaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manye yanmāṃ vijānīyāṃ triśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanamavāṅmukhānyatīnsālāvṛkebhyaḥ prāyacchaṃ bahvīḥ sandhā atikramya divi prahlādīnatṛṇamahamantarikṣe paulomānpṛthivyāṃ kālakāśyāṃstasya me tatra na loma ca nāmīyate sa yo māṃ vijānīyānnāsya kena ca karmaṇā loko mīyate na mātṛvadhena na pitṛvadhena na steyena na bhrūṇahatyayā nāsya pāpaṃ ca na cakṛṣo mukhānnīlaṃ vettīti
Traducción. Pratardana, hijo de Divodāsa, llegó a la morada querida de Indra por su lucha y su valor. Indra le dijo: «Pratardana, te concedo un don». Pratardana dijo: «Elígelo tú: el que tú consideres más útil para el hombre». Indra dijo: «Nadie elige un don para otro; elígelo tú». Pratardana dijo: «Entonces no hay don para mí». Pero Indra no se apartó de la verdad, porque Indra es la verdad. Le dijo: «Conóceme a mí: esto es lo que considero más útil para el hombre, que me conozca. Yo maté al Tvāṣṭra de tres cabezas, eché a los ascetas Arunmukha a los chacales; rompiendo muchos pactos, maté a los Prahlādīya en el cielo, a los Paulomas en el espacio y a los Kālakāñjas en la tierra, y no se me tocó ni un pelo. Quien me conoce, su mundo no sufre daño por ninguna acción: ni por matar a su madre, ni a su padre, ni por robar, ni por matar a un embrión; y si ha hecho algún mal, no se le pone pálida la cara».
3.2 · Soy el aliento, el Ātman sabio
स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्वायुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण उवाचामृतं यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो म आयुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एवाप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणा भूत्वा एकैकं सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञापयन्ति वाचं वदतीं सर्वे प्राणा अनुवदन्ति चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीत्येवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाचास्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति ॥ २ ॥
sa hovāca prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāsvāyuḥ prāṇaḥ prāṇo vā āyuḥ prāṇa uvācāmṛtaṃ yāvaddhyasmiñcharīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ prāṇena hyevāmuṣmiṃlloke'mṛtatvamāpnoti prajñayā satyasaṅkalpaṃ sa yo ma āyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmiṃlloka evāpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge loke taddhaika āhurekabhūyaṃ vai prāṇā gacchantīti na hi kaścana śaknuyātsakṛdvācā nāma prajñāpayituṃ cakṣuṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ manasā dhyānamityekabhūyaṃ vai prāṇā bhūtvā ekaikaṃ sarvāṇyevaitāni prajñāpayanti vācaṃ vadatīṃ sarve prāṇā anuvadanti cakṣuḥ paśyatsarve prāṇā anupaśyanti śrotraṃ śṛṇvatsarve prāṇā anuśṛṇvanti mano dhyāyatsarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇantītyevamuhaivaitaditi hendra uvācāstītyeva prāṇānāṃ niḥśreyasādānamiti
Traducción. Él dijo: «Yo soy el aliento, el Ātman sabio. Venérame como vida, como inmortalidad. La vida es el aliento, y el aliento es la vida. Mientras el aliento habita en este cuerpo, hay vida. Por el aliento se alcanza la inmortalidad en aquel mundo, y por la sabiduría, la intención verdadera. Quien me venera como vida e inmortalidad alcanza toda su vida en este mundo, y en el mundo celeste la inmortalidad y lo imperecedero». Algunos dicen: «Los alientos se vuelven uno». Porque nadie podría dar a conocer a la vez un nombre con el habla, una forma con la vista, un sonido con el oído y un pensamiento con la mente. Los alientos, haciéndose uno, dan a conocer todas estas cosas una tras otra. Cuando habla el habla, todos los alientos hablan con ella; cuando ve la vista, todos ven con ella; cuando oye el oído, todos oyen; cuando piensa la mente, todos piensan; cuando respira el aliento, todos respiran con él. «Así es», dijo Indra, «y sin embargo hay una superioridad entre los alientos».
3.3 · El aliento es la sabiduría
जीवति वागपेतो मूकान्विपश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्विपश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्विपश्यामो जीवतो बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इत्येवं हि पश्याम इत्यथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्यापयति तस्मादेतमेवोक्थमुपासीत यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिरेतद्विज्ञानं यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानं यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्य न्येत्य मोहं नैति तदाहुरुदक्रमीच्चित्तं न शृणोति न पश्यति वाचा वदत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाव सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ॥ ३ ॥
jīvati vāgapeto mūkānvipaśyāmo jīvati cakṣurapeto'ndhānvipaśyāmo jīvati śrotrāpeto badhirānvipaśyāmo jīvato bāhucchinno jīvatyūrucchinna ityevaṃ hi paśyāma ityatha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotyāpayati tasmādetamevokthamupāsīta yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ saha hyetāvasmiñcharīre vasataḥ sahotkrāmatastasyaiṣaiva dṛṣṭiretadvijñānaṃ yatraitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāstasyaiṣaiva siddhiretadvijñānaṃ yatraitatpuruṣa ārto mariṣyannābalya nyetya mohaṃ naiti tadāhurudakramīccittaṃ na śṛṇoti na paśyati vācā vadatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadainaṃ vāva sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ
Traducción. Se vive sin habla, porque vemos a los mudos; sin vista, porque vemos a los ciegos; sin oído, porque vemos a los sordos; sin mente, porque vemos a los niños; sin brazos y sin piernas, porque eso vemos. Pero el aliento, el Ātman sabio, es el que agarra este cuerpo y lo levanta. Por eso hay que venerarlo como el himno. Lo que es el aliento es la sabiduría, y lo que es la sabiduría es el aliento: juntos habitan en este cuerpo y juntos salen de él. Esta es la prueba, esta la comprensión: cuando un hombre duerme sin soñar nada, se hace uno en este aliento. Entonces el habla entra en él con todos los nombres, la vista con todas las formas, el oído con todos los sonidos, la mente con todos los pensamientos. Y cuando despierta, como de un fuego ardiente salen chispas en todas direcciones, así de este Ātman salen los alientos, cada uno a su lugar; de los alientos, los dioses; de los dioses, los mundos. Y esta es la otra prueba: cuando un hombre enfermo, a punto de morir, cae en la debilidad y el desmayo, dicen: «Se le ha ido la mente: no oye, no ve, no habla». Entonces se hace uno en este aliento, y lo mismo: todo entra en él, y si despierta, todo vuelve a salir como chispas de un fuego.
3.4 · Al salir del cuerpo
स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिर्यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहत्क्रामतोऽथ खलु यथा प्रज्ञायां सर्वाणि भूतान्येकी भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः ॥ ४ ॥
sa yadāsmāccharīrādutkrāmati vāgasmātsarvāṇi nāmānyabhivisṛjate vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prāṇo'smātsarvāngandhānabhivisṛjate prāṇena sarvāngandhānāpnoti cakṣurasmātsarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjate cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti śrotramasmātsarvāñchabdānabhivisṛjate śrotreṇa sarvāñchabdānāpnoti mano'smātsarvāṇi dhyātānyabhivisṛjate manasā sarvāṇi dhyātānyāpnoti saiṣā prāṇe sarvāptiryo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ sa ha hyetāvasmiñcharīre vasataḥ sahatkrāmato'tha khalu yathā prajñāyāṃ sarvāṇi bhūtānyekī bhavanti tadvyākhyāsyāmaḥ
Traducción. Cuando sale de este cuerpo, el habla le entrega todos los nombres, y con el habla alcanza todos los nombres. El aliento le entrega todos los olores, y con él alcanza todos los olores. La vista le entrega todas las formas, y con ella alcanza todas las formas. El oído le entrega todos los sonidos, y con él alcanza todos los sonidos. La mente le entrega todos los pensamientos, y con ella alcanza todos los pensamientos. Este es el alcance total en el aliento. Lo que es el aliento es la sabiduría, y lo que es la sabiduría es el aliento: juntos habitan en este cuerpo y juntos salen. Ahora explicaremos cómo en la sabiduría todos los seres se hacen uno.
3.5 · Diez facultades y diez objetos
वागेवास्मा एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥ ५ ॥
vāgevāsmā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyai nāma parastātprativihitā bhūtamātrā ghrāṇamevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā cakṣurevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya rūpaṃ parastātprativihitā bhūtamātrā śrotramevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya śabdaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā jihvaivāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyānnarasaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā hastāvevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā śarīramevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātrā upastha evāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyānando ratiḥ prajātiḥ parastātprativihitā bhūtamātrā pādāvevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tayorityā parastātprativihitā bhūtamātrā prajñaivāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyai dhiyo vijñātavyaṃ kāmāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā
Traducción. El habla es una parte que ha sacado de ella; el nombre es su elemento correspondiente, puesto fuera. El olfato es una parte; el olor, su elemento fuera. La vista es una parte; la forma, su elemento fuera. El oído es una parte; el sonido, su elemento fuera. La lengua es una parte; el sabor, su elemento fuera. Las manos son una parte; la acción, su elemento fuera. El cuerpo es una parte; el placer y el dolor, su elemento fuera. El sexo es una parte; la dicha, el gozo y la procreación, su elemento fuera. Los pies son una parte; los movimientos, su elemento fuera. La sabiduría es una parte; los pensamientos, lo que hay que conocer y los deseos, su elemento fuera.
3.6 · Montado en la sabiduría
प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वाया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ॥ ६ ॥
prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi sāmānyāpnoti prajñayā prāṇaṃ samāruhya prāṇena sarvāngandhānāpnoti prajñayā cakṣuḥ samāruhya sarvāṇi rūpāṇyāpnoti prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa sarvāñchabdānāpnoti prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvāyā sarvānannarasānāpnoti prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ sarvāṇi karmāṇyāpnoti prajñayā śarīraṃ samāruhya śarīreṇa sukhaduḥkhe āpnoti prajñayopasthaṃ samāruhyopasthenānandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti prajñayā pādau samāruhya pādābhyāṃ sarvā ityā āpnoti prajñayaiva dhiyaṃ samāruhya prajñayaiva dhiyo vijñātavyaṃ kāmānāpnoti
Traducción. Montando en el habla con la sabiduría, con el habla alcanza todos los nombres. Montando en el olfato con la sabiduría, alcanza todos los olores. Montando en la vista, todas las formas; en el oído, todos los sonidos; en la lengua, todos los sabores; en las manos, todas las acciones; en el cuerpo, el placer y el dolor; en el sexo, la dicha, el gozo y la procreación; en los pies, todos los movimientos. Montando en el pensamiento con la sabiduría, con la sabiduría alcanza los pensamientos, lo que hay que conocer y los deseos.
3.7 · Sin sabiduría no hay nada
न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतौ हस्तौ कर्म किंचन प्रज्ञपेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतमानन्दं रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां कांचन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति नहि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत् ॥ ७ ॥
na hi prajñāpetā vāṅnāma kiṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametannāma prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaḥ prāṇo gandhaṃ kaṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetaṃ cakṣū rūpaṃ kiṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetaṃ śrotraṃ śabdaṃ kaṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ śabdaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetā jihvānnarasaṃ kaṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetau hastau karma kiṃcana prajñapetāmanyatra me mano'bhūdityāha nāhametatkarma prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetaṃ śarīraṃ sukhaduḥkhaṃ kiṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametatsukhaduḥkhaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpeta upastha ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ kaṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametamānandaṃ ratiṃ prajātiṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetau pādāvityāṃ kāṃcana prajñapayetāmanyatra me mano'bhūdityāha nāhametāmityāṃ prājñasiṣamiti nahi prajñāpetā dhīḥ kācana siddhyenna prajñātavyaṃ prajñāyet
Traducción. Porque el habla, separada de la sabiduría, no da a conocer ningún nombre: «Mi mente estaba en otra parte», dice uno, «no me di cuenta de ese nombre». El olfato, separado de la sabiduría, no da a conocer ningún olor: «Mi mente estaba en otra parte, no me di cuenta de ese olor». Lo mismo la vista con las formas, el oído con los sonidos, la lengua con los sabores, las manos con las acciones, el cuerpo con el placer y el dolor, el sexo con la dicha, los pies con los movimientos: «Mi mente estaba en otra parte, no me di cuenta». Sin la sabiduría no se lograría ningún pensamiento, ni se conocería nada de lo que hay que conocer.
3.8 · Conoce al que habla
न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविदं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं रतिं प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यान्न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात्ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः ॥ ८ ॥
na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyānna gandhaṃ vijijñāsīta ghrātāraṃ vidyānna rūpaṃ vijijñāsīta rūpavidaṃ vidyānna śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyānnānnarasaṃ vijijñāsītānnarasavijñātāraṃ vidyānna karma vijijñāsīta kartāraṃ vidyānna sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyānnānandaṃ ratiṃ prajātiṃ vijijñāsītānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyānnetyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyānna mano vijijñāsīta mantāraṃ vidyāttā vā etā daśaiva bhūtamātrā adhiprajñaṃ daśa prajñāmātrā adhibhūtaṃ yaddhi bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuryadvā prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syuḥ
Traducción. No hay que querer conocer el habla: hay que conocer al que habla. No el olor, sino al que huele. No la forma, sino al que ve. No el sonido, sino al que oye. No el sabor, sino al que saborea. No la acción, sino al que actúa. No el placer y el dolor, sino al que los conoce. No la dicha, el gozo y la procreación, sino al que los conoce. No el movimiento, sino al que se mueve. No la mente, sino al que piensa. Estos diez elementos están en relación con la sabiduría, y las diez facultades, en relación con los elementos. Si no hubiera elementos, no habría facultades; y si no hubiera facultades, no habría elementos.
3.9 · Como los radios de una rueda
न ह्यन्यतरतो रूपं किंचन सिद्ध्येन्नो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रा स्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणे अर्पिता एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतो न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कर्मणा कनीयानेष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमन्वानुनेषत्येष एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो नुनुत्सत एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेश्वरः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात् ॥ ९ ॥
na hyanyatarato rūpaṃ kiṃcana siddhyenno etannānā tadyathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrā svarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe arpitā eṣa prāṇa eva prajñātmānando'jaro'mṛto na sādhunā karmaṇā bhūyānno evāsādhunā karmaṇā kanīyāneṣa hyevainaṃ sādhukarma kārayati taṃ yamanvānuneṣatyeṣa evainamasādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhyo nunutsata eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa sarveśvaraḥ sa ma ātmeti vidyātsa ma ātmeti vidyāt
Traducción. Porque de uno solo no se lograría ninguna forma. Y no son cosas distintas. Como en un carro la llanta está fijada en los radios y los radios en el cubo, así estos elementos están fijados en las facultades, y las facultades en el aliento. Este aliento es el Ātman sabio, dicha, sin vejez, inmortal. No se hace mayor con una buena acción ni menor con una mala. Es él quien hace hacer el bien al que quiere llevar hacia arriba desde estos mundos, y quien hace hacer el mal al que quiere llevar hacia abajo. Él es el guardián del mundo, el soberano del mundo, el señor de todo. Que uno sepa: «Él es mi Ātman». Que uno sepa: «Él es mi Ātman».
Capítulo 4 · Bālāki y Ajātaśatru
4.1 · Bālāki y Ajātaśatru
गार्ग्यो ह वै बालाकिरनूचानः संस्पष्ट आस सोऽयमुशिनरेषु संवसन्मत्स्येषु कुरुपञ्चालेषु काशीविदेहेष्विति सहाजातशत्रुं काश्यमेत्योवाच ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाच अजातशत्रुः सहस्रं दद्मस्त एतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धावन्तीति ॥ १ ॥
gārgyo ha vai bālākiranūcānaḥ saṃspaṣṭa āsa so'yamuśinareṣu saṃvasanmatsyeṣu kurupañcāleṣu kāśīvideheṣviti sahājātaśatruṃ kāśyametyovāca brahma te bravāṇīti taṃ hovāca ajātaśatruḥ sahasraṃ dadmasta etasyāṃ vāci janako janaka iti vā u janā dhāvantīti
Traducción. Gārgya Bālāki era un hombre instruido y famoso. Vivió entre los Uśīnaras, los Matsyas, los Kuru-Pañcālas, los Kāśis y los Videhas. Fue a ver a Ajātaśatru, rey de Kāśi, y le dijo: «Te explicaré Brahman». Ajātaśatru le dijo: «Te doy mil vacas por esas palabras, porque la gente corre diciendo: “¡Janaka, Janaka!”».
4.2 · El Puruṣa del sol
स होवाच बालाकिर्य एवैष आदित्ये पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा भवति ॥ २ ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣa āditye puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā bṛhatpāṇḍaravāsā atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdheti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā bhavati
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en el sol lo venero yo como Brahman». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como el grande, el de vestido blanco, el supremo, la cabeza de todos los seres. Quien lo venera así llega a ser supremo, la cabeza de todos los seres».
4.3 · El Puruṣa de la luna
स एवैष बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाहं ब्रह्मोपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सोमो राजान्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽन्नस्यात्मा भवति ॥ ३ ॥
sa evaiṣa bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhaṃ brahmopāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ somo rājānnasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'nnasyātmā bhavati
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en la luna lo venero yo como Brahman». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como el rey Soma, el Ātman del alimento. Quien lo venera así llega a ser el Ātman del alimento».
4.4 · El Puruṣa del relámpago
सहोवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठास्तेजस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस्यात्मा भवति ॥ ४ ॥
sahovāca bālākirya evaiṣa vidyuti puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāstejasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste tejasyātmā bhavati
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en el relámpago lo venero yo como Brahman». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como el Ātman del brillo. Quien lo venera así llega a ser el Ātman del brillo».
4.5 · El Puruṣa del trueno
स होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयित्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठाः शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति ॥ ५ ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhāḥ śabdasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste śabdasyātmā bhavati
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en el trueno lo venero yo como Brahman». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como el Ātman del sonido. Quien lo venera así llega a ser el Ātman del sonido».
4.6 · El Puruṣa del espacio
स होवाच बालाकिर्य एवैष आकाशे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रवर्तते ॥ ६ ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣa ākāśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhāḥ pūrṇamapravarti brahmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pūryate prajayā paśubhirno eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpravartate
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en el espacio lo venero yo». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como el lleno, el Brahman que no se mueve. Quien lo venera así se llena de hijos y ganado; ni él ni sus hijos se van antes de tiempo».
4.7 · El Puruṣa del viento
स होवाच बालाकिर्य एवैष वायौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते जिष्णुर्ह वा पराजिष्णुरन्यतरस्य ज्ज्यायन्भवति ॥ ७ ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣa vāyau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste jiṣṇurha vā parājiṣṇuranyatarasya jjyāyanbhavati
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en el viento lo venero yo». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como Indra Vaikuṇṭha, el ejército invencible. Quien lo venera así llega a ser vencedor, invencible, superior a sus rivales».
4.8 · El Puruṣa del fuego
स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽग्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विषासहिर्वा एष भवति ॥ ८ ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣo'gnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste viṣāsahirvā eṣa bhavati
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en el fuego lo venero yo». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como el que todo lo soporta. Quien lo venera así llega a soportarlo todo».
4.9 · El Puruṣa de las aguas
स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽप्सु पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा नाम्न्यस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नाम्न्यस्यात्मा भवतीति अधिदैवतमथाध्यात्मम् ॥ ९ ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣo'psu puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā nāmnyasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste nāmnyasyātmā bhavatīti adhidaivatamathādhyātmam
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en las aguas lo venero yo». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como el Ātman del nombre. Quien lo venera así llega a ser el Ātman del nombre». Esto es respecto de los dioses. Ahora, respecto de uno mismo.
4.10 · El Puruṣa del espejo
स होवाच बालाकिर्य एवैष आदर्शे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः ॥ १० ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣa ādarśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhāḥ pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pratirūpo haivāsya prajāyāmājāyate nāpratirūpaḥ
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en el espejo lo venero yo». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como el reflejo. Quien lo venera así tiene hijos que se le parecen, no hijos distintos».
4.11 · El Puruṣa del eco
स होवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्काया पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयाद्द्वितीयवान्भवति ॥ ११ ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyā puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste vindate dvitīyāddvitīyavānbhavati
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en el eco lo venero yo». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como el segundo que no se aparta. Quien lo venera así encuentra compañía: tiene un segundo».
4.12 · El sonido que sigue al hombre
स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुराकालात्सम्मोहमेति ॥ १२ ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣa śabdaḥ puruṣamanveti tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā purākālātsammohameti
Traducción. Bālāki dijo: «A ese sonido que sigue al hombre lo venero yo». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como la vida. Quien lo venera así no pierde el sentido antes de tiempo, ni él ni sus hijos».
4.13 · El Puruṣa de la sombra
स होवाच बालाकिर्य एवैष छायायां पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठामृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रमीयते ॥ १३ ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣa chāyāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhāmṛtyuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpramīyate
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en la sombra lo venero yo». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como la muerte. Quien lo venera así no muere antes de tiempo, ni él ni sus hijos».
4.14 · El Puruṣa del cuerpo
स होवाच बालाकिर्य एवैष शारीरः पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशुभिः ॥ १४ ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣa śārīraḥ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste prajāyate prajayā paśubhiḥ
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en el cuerpo lo venero yo». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como Prajāpati. Quien lo venera así se multiplica en hijos y ganado».
4.15 · El Ātman que sueña
स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत्सुप्तः स्वप्नमाचरति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्वं हास्मा इदं श्रैष्ठ्याय गम्यते ॥ १५ ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣa prājña ātmā yenaitatsuptaḥ svapnamācarati tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā yamo rājeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste sarvaṃ hāsmā idaṃ śraiṣṭhyāya gamyate
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Ātman sabio con el que uno, dormido, anda en sueños, lo venero yo». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como el rey Yama. Quien lo venera así: todo esto se dirige hacia él como el mejor».
4.16 · El Puruṣa del ojo derecho
स होवाच बालाकिर्य एवैष दक्षिणेक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा नान्न आत्माग्निरात्मा ज्योतिष्ट आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥ १६ ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣa dakṣiṇekṣanpuruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā nānna ātmāgnirātmā jyotiṣṭa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en el ojo derecho lo venero yo». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como el Ātman del nombre, el Ātman del fuego, el Ātman de la luz. Quien lo venera así llega a ser el Ātman de todos ellos».
4.17 · El Puruṣa del ojo izquierdo
स होवाच बालाकिर्य एवैष सव्येक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवतीति ॥ १७ ॥
sa hovāca bālākirya evaiṣa savyekṣanpuruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhāḥ satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavatīti
Traducción. Bālāki dijo: «A ese Puruṣa que está en el ojo izquierdo lo venero yo». Ajātaśatru le dijo: «¡No me hables de ese! Yo lo venero como el Ātman de la verdad, el Ātman del relámpago, el Ātman del brillo. Quien lo venera así llega a ser el Ātman de todos ellos».
4.18 · Bālāki se queda callado
तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावन्नु बालाकीति एतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुर्मृषा वै किल मा संवदिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणीति होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्पाणिः प्रतिचक्रामोपायानीति तं होवाचजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव स्याद्यत्क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयीतैहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज तौ ह सुप्तं पुरुषमीयतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचक्रे बृहत्पाण्डरवासः सोमराजन्निति स उ ह तूष्णीमेव शिश्ये तत उ हैनं यष्ट्या विचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः क्वैष एतद्वा लोके पुरुषोऽशयिष्ट क्वैतदभूत्कुत एतदागादिति तदु ह बालाकिर्न विजज्ञौ ॥ १८ ॥
tata u ha bālākistūṣṇīmāsa taṃ hovācājātaśatruretāvannu bālākīti etāvaddhīti hovāca bālākistaṃ hovācājātaśatrurmṛṣā vai kila mā saṃvadiṣṭhā brahma te bravāṇīti hovāca yo vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma sa veditavya iti tata u ha bālākiḥ samitpāṇiḥ praticakrāmopāyānīti taṃ hovācajātaśatruḥ pratilomarūpameva syādyatkṣatriyo brāhmaṇamupanayītaihi vyeva tvā jñapayiṣyāmīti taṃ ha pāṇāvabhipadya pravavrāja tau ha suptaṃ puruṣamīyatustaṃ hājātaśatrurāmantrayāṃcakre bṛhatpāṇḍaravāsaḥ somarājanniti sa u ha tūṣṇīmeva śiśye tata u hainaṃ yaṣṭyā vicikṣepa sa tata eva samuttasthau taṃ hovācājātaśatruḥ kvaiṣa etadvā loke puruṣo'śayiṣṭa kvaitadabhūtkuta etadāgāditi tadu ha bālākirna vijajñau
Traducción. Entonces Bālāki se quedó callado. Ajātaśatru le dijo: «¿Eso es todo, Bālāki?». «Eso es todo», dijo Bālāki. Ajātaśatru le dijo: «Me has hablado en vano diciendo: “Te explicaré Brahman”. Bālāki, el que es el hacedor de todos estos Puruṣas, aquel cuya obra es esto: ese es el que hay que conocer». Entonces Bālāki, con leña en la mano, se acercó a él: «Vengo a ti como discípulo». Ajātaśatru le dijo: «Sería al revés de lo debido que un kṣatriya aceptara como discípulo a un brāhmaṇa. Ven, te lo haré saber». Lo tomó de la mano y salieron. Llegaron junto a un hombre dormido. Ajātaśatru lo llamó: «Grande, de vestido blanco, rey Soma». Pero él siguió tendido, callado. Lo empujó con un bastón, y entonces se levantó. Ajātaśatru le dijo: «Bālāki, ¿dónde estaba tendido este hombre? ¿Dónde estaba? ¿De dónde ha vuelto?». Bālāki no lo supo.
4.19 · Las venas del corazón
तं होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूद्यत एतदागाद्धिता नाम हृदयस्य नाड्यो हृदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति यथा सहस्रधा केशो विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ते शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तथैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तद्यथा क्षुरः क्षुरध्याने हितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाय एवमेवैष प्राज्ञ आत्मेदं शरीरमनुप्रविष्ट आ लोमभ्य आ नखेभ्यः ॥ १९ ॥
taṃ hovācājātaśatruryatraiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa yatraitadabhūdyata etadāgāddhitā nāma hṛdayasya nāḍyo hṛdayātpurītatamabhipratanvanti yathā sahasradhā keśo vipāṭitastāvadaṇvyaḥ piṅgalasyāṇimnā tiṣṭhante śuklasya kṛṣṇasya pītasya lohitasyeti tāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ na kaṃcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tathainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāstadyathā kṣuraḥ kṣuradhyāne hitaḥ syādviśvambharo vā viśvambharakulāya evamevaiṣa prājña ātmedaṃ śarīramanupraviṣṭa ā lomabhya ā nakhebhyaḥ
Traducción. Ajātaśatru le dijo: «Bālāki, donde estaba tendido este hombre, donde estaba y de donde ha vuelto es esto: hay unas venas del corazón llamadas hitā, que se extienden desde el corazón por todo el cuerpo. Son finas como un cabello partido en mil, llenas de un líquido sutil, blanco, negro, amarillo y rojo. En ellas está cuando, dormido, no ve ningún sueño. Entonces se hace uno en este aliento. El habla entra en él con todos los nombres, la vista con todas las formas, el oído con todos los sonidos, la mente con todos los pensamientos. Cuando despierta, como de un fuego ardiente salen chispas en todas direcciones, así de este Ātman salen los alientos, cada uno a su lugar; de los alientos, los dioses; de los dioses, los mundos. Como una navaja está metida en su estuche, o el fuego en la leña, así este Ātman sabio ha entrado en este cuerpo, hasta los pelos y las uñas».
4.20 · Como el jefe y los suyos
तमेतमात्मानमेतमात्मनोऽन्ववस्यति यथा श्रेष्ठिनं स्वास्तद्यथा श्रेष्ठैः स्वैर्भुङ्क्ते यथा वा श्रेष्ठिनं स्वा भुञ्जन्त एवमेवैष प्राज्ञ आत्मैतैरात्मभिर्भुङ्क्ते । यथा श्रेष्ठी स्वैरेवं वैतमात्मानमेत आत्मनोऽन्ववस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं स्वाः स यावद्ध वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञौ तावदेनमसुरा अभिबभूवुः स यदा विजज्ञावथ हत्वासुरान्विजित्य सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति तथो एवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥ २० ॥
tametamātmānametamātmano'nvavasyati yathā śreṣṭhinaṃ svāstadyathā śreṣṭhaiḥ svairbhuṅkte yathā vā śreṣṭhinaṃ svā bhuñjanta evamevaiṣa prājña ātmaitairātmabhirbhuṅkte | yathā śreṣṭhī svairevaṃ vaitamātmānameta ātmano'nvavasyanti yathā śreṣṭhinaṃ svāḥ sa yāvaddha vā indra etamātmānaṃ na vijajñau tāvadenamasurā abhibabhūvuḥ sa yadā vijajñāvatha hatvāsurānvijitya sarveṣāṃ bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti tatho evaivaṃ vidvānsarveṣāṃ bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda ya evaṃ veda
Traducción. A este Ātman lo siguen los otros ātmans, como al jefe de un clan los suyos. Como el jefe disfruta con los suyos y los suyos disfrutan del jefe, así este Ātman sabio disfruta con estos ātmans, y estos ātmans lo siguen a él. Mientras Indra no conoció a este Ātman, los asuras le vencían. Cuando lo conoció, mató a los asuras, los venció y alcanzó la primacía, la soberanía y el dominio sobre todos los seres. Igualmente, quien sabe esto, rechazando todo mal, alcanza la primacía, la soberanía y el dominio sobre todos los seres; quien sabe esto, quien sabe esto.