Mandukya Upanishad Karika Guia De Estudio

माण्डूक्योपनिषद्

Māṇḍūkya Upaniṣad
y Kārikā de Gauḍapāda

Guía de estudio estructurada del Advaita Vedānta

12 mantras · 215 kārikās · traducción propia · comentario selectivo · glosario

Edición de estudio preparada a partir del trabajo desarrollado en conversación

Texto sánscrito cotejado con fuentes electrónicas académicas; traducciones españolas propias.

Contenido

1. Criterio de esta edición de estudio

2. Marco conceptual previo

3. Māṇḍūkya Upaniṣad — 12 mantras

4. Āgama Prakaraṇa — 29 kārikās

5. Vaitathya Prakaraṇa — 38 kārikās

6. Advaita Prakaraṇa — 48 kārikās

7. Alātaśānti Prakaraṇa — 100 kārikās

8. Síntesis de las 215 kārikās

9. Glosario e índice de conceptos

10. Fuentes textuales y nota editorial

1. Criterio de esta edición de estudio

El documento separa de forma explícita tres capas: texto sánscrito, Traducción propia y comentario. Las explicaciones no se presentan como si fueran palabras de Gauḍapāda. El comentario se amplía solo en las kārikās doctrinalmente decisivas; las reiterativas se conservan completas, pero sin convertir el texto en una sucesión de repeticiones.

Las estrellas marcan prioridad de estudio: ★ útil; ★★ importante; ★★★ fundamental. No son parte del texto original.

En las kārikās, el devanāgarī se ha normalizado a partir de la transliteración IAST cotejada. Esto evita reproducir mecánicamente irregularidades de separación de palabras de las ediciones electrónicas y mantiene visible la forma sánscrita junto a la transliteración.

2. Marco conceptual previo

Tabla de contenido

Índice

2.1. Eje doctrinal mínimo

Concepto Función en el estudio
Brahman Realidad absoluta, no dual e independiente.
Ātman Self o conciencia no objetivable; en Advaita, no diferente de Brahman.
Jīva Ātman aparentemente limitado por cuerpo-mente y upādhi.
Avidyā Ignorancia que hace tomar la limitación por identidad verdadera.
Māyā Lenguaje explicativo de la apariencia y multiplicidad; no segunda sustancia junto a Brahman.
Mithyā Aquello que aparece y funciona, pero depende de otra realidad y es sublatable.
Jñāna Conocimiento que corrige la identificación errónea.
Mokṣa Reconocimiento de la libertad de Ātman; no un estado nuevo producido.
Ajāti No-originación real: nada se convierte en una segunda realidad separada de Brahman.

2.2. Tres cuerpos, cinco kośas y tres estados

Estructura Componentes Idea clave
Sthūla-śarīra Annamaya-kośa Cuerpo grosero, físico.
Sūkṣma-śarīra Prāṇamaya, Manomaya, Vijñānamaya Cuerpo sutil: prāṇa, sentidos, mente, buddhi y funciones afines.
Kāraṇa-śarīra Ānandamaya-kośa Condición causal/latente de individualidad y avidyā.
Jāgrat Viśva / Vaiśvānara Vigilia; conciencia orientada a objetos groseros.
Svapna Taijasa Sueño; conciencia orientada a objetos sutiles/interiores.
Suṣupti Prājña Sueño profundo; no dualidad manifiesta, pero con avidyā causal latente.
Turīya Ātman / Brahman No un cuarto estado temporal: la realidad consciente presente en los tres y no limitada por ellos.

2.3. Las diecinueve «bocas»

Cinco jñānendriyas (oído, tacto, vista, gusto, olfato) + cinco karmendriyas (habla, manos, pies, excreción, reproducción) + cinco prāṇas (prāṇa, apāna, samāna, vyāna, udāna) + cuatro funciones del antaḥkaraṇa (manas, buddhi, ahaṃkāra, citta). La enumeración pertenece al análisis del instrumento de experiencia, no a Ātman.

2.4. Tres niveles de realidad

Nivel Definición Ejemplo
Prātibhāsika Apariencia individual que se corrige dentro de la experiencia. Serpiente superpuesta a una cuerda; sueño.
Vyāvahārika Realidad empírica compartida y funcional. Cuerpo, objetos, causalidad y conducta ordinaria.
Pāramārthika Realidad absoluta, independiente y no sublatable. Brahman / Ātman.

2.5. Dos distinciones que evitan confusiones

Suṣupti ≠ Turīya. En sueño profundo no hay objetos diferenciados, pero la ignorancia permanece en forma causal. Turīya no es inconsciencia ni un estado que aparezca y desaparezca.

Laya ≠ jñāna. Una mente latente, soporosa o absorbida no equivale a conocimiento. Amanībhāva designa el cese de la construcción dualizante mediante comprensión, no mediante apagamiento.

3. Māṇḍūkya Upaniṣad — 12 mantras

La Upaniṣad presenta el mapa completo que las kārikās desarrollarán: Oṃ, los tres estados, Turīya y la identidad Ātman-Brahman. El orden de lectura es conceptual: primero se reconoce la totalidad, luego se analizan los estados y finalmente se vuelve a Oṃ.

Mantra 1

ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥

oṃ ityetad akṣaram idaṃ sarvaṃ tasyopavyākhyānaṃ bhūtaṃ bhavad bhaviṣyad iti sarvam oṅkāra eva | yaccānyat trikālātītaṃ tad apy oṅkāra eva || 1 ||

Traducción propia: Oṃ es todo esto. Pasado, presente y futuro son Oṃ; y también aquello que trasciende los tres tiempos es Oṃ.

Clave de lectura: El mantra abre identificando Oṃ con la totalidad de la experiencia y con aquello que no queda encerrado en el tiempo. No presenta Oṃ como un objeto entre otros, sino como símbolo integral de la realidad.

Mantra 2

सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥

sarvaṃ hy etad brahma | ayam ātmā brahma | so ‘yam ātmā catuṣpāt || 2 ||

Traducción propia: Todo esto es Brahman. Este Ātman es Brahman. Este mismo Ātman tiene cuatro cuartos o aspectos de análisis.

Clave de lectura: Aquí aparece el mahāvākya Ayam Ātmā Brahma. Los cuatro pādas no dividen realmente a Ātman: son un método para examinar la experiencia hasta reconocer su fundamento no dual.

Mantra 3

जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥

jāgaritasthāno bahiṣprajñaḥ saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ sthūlabhug vaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ || 3 ||

Traducción propia: El primer cuarto es Vaiśvānara: tiene la vigilia como ámbito, conciencia dirigida hacia fuera, siete miembros, diecinueve bocas y experiencia de objetos groseros.

Clave de lectura: Vaiśvānara o Viśva designa al experimentador de jāgrat. Las diecinueve bocas son los cinco sentidos de conocimiento, cinco facultades de acción, cinco prāṇas y cuatro funciones del antaḥkaraṇa.

Mantra 4

स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥

svapnasthāno ‘ntaḥprajñaḥ saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ praviviktabhuk taijaso dvitīyaḥ pādaḥ || 4 ||

Traducción propia: El segundo cuarto es Taijasa: tiene el sueño como ámbito, conciencia dirigida hacia dentro, siete miembros, diecinueve bocas y experiencia de objetos sutiles.

Clave de lectura: En svapna, el mismo principio consciente conoce un mundo interior. La estructura sujeto-objeto persiste, aunque los objetos ya no dependan de los sentidos externos del modo propio de la vigilia.

Mantra 5

यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥

yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati tat suṣuptam | suṣuptasthāna ekībhūtaḥ prajñānaghana evānandamayo hy ānandabhuk cetomukhaḥ prājñas tṛtīyaḥ pādaḥ || 5 ||

Traducción propia: Cuando dormido no se desea deseo alguno ni se ve sueño alguno, eso es suṣupti. El tercer cuarto es Prājña: todo queda unificado, es masa de conciencia indiferenciada, de naturaleza gozosa, experimentador de bienaventuranza y puerta hacia los otros estados.

Clave de lectura: Suṣupti no es liberación. No hay dualidad manifiesta, pero permanece la semilla de avidyā; por eso al despertar reaparecen mundo, identidad y diferenciación.

Mantra 6

एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥

eṣa sarveśvaraḥ eṣa sarvajña eṣo ‘ntaryāmy eṣa yoniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi bhūtānām || 6 ||

Traducción propia: Este es el Señor de todo, el conocedor de todo, el regente interior y la matriz de todo; de él proceden y en él se resuelven los seres.

Clave de lectura: El mantra presenta la dimensión causal y cósmica asociada a Prājña. Desde la enseñanza gradual, la totalidad manifestada se refiere a una causa; las kārikās llevarán después esa explicación hasta Ajāti.

Mantra 7

नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥ ७ ॥

nāntaḥprajñaṃ na bahiṣprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ na prajñānaghanaṃ na prajñaṃ nāprajñam | adṛṣṭam avyavahāryam agrāhyam alakṣaṇam acintyam avyapadeśyam ekātmapratyayasāraṃ prapañcopaśamaṃ śāntaṃ śivam advaitaṃ caturthaṃ manyante | sa ātmā sa vijñeyaḥ || 7 ||

Traducción propia: Turīya no es conciencia interior, exterior, ambas, ni una masa indiferenciada; no es conocimiento objetivable ni inconsciencia. Es invisible, no transaccional, inaprehensible, sin signo, impensable, indescriptible, cuya esencia es la certeza de un único Ātman, cesación de la proliferación, paz, auspicioso y no dual. Ese es Ātman; eso debe conocerse.

Clave de lectura: Es el mantra axial. Turīya no es un cuarto estado cronológico añadido a los otros tres, sino la realidad consciente siempre presente en jāgrat, svapna y suṣupti y no limitada por ninguno.

Mantra 8

सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥ ८ ॥

so ‘yam ātmādhyakṣaram oṅkāro ‘dhimātraṃ pādā mātrā mātrāś ca pādā akāra ukāro makāra iti || 8 ||

Traducción propia: Este mismo Ātman, considerado como sílaba, es Oṃ. Sus cuartos corresponden a sus medidas, y las medidas a los cuartos: A, U y M.

Clave de lectura: Comienza la correspondencia pedagógica entre los tres estados y los tres sonidos de Oṃ. La amātra, el silencio no mensurable, culminará la enseñanza en el mantra 12.

Mantra 9

जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राऽऽप्तेरादिमत्त्वाद् वाऽऽप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥ ९ ॥

jāgaritasthāno vaiśvānaro ‘kāraḥ prathamā mātrā »pter ādimattvād vā | āpnoti ha vai sarvān kāmān ādiś ca bhavati ya evaṃ veda || 9 ||

Traducción propia: Vaiśvānara, cuyo ámbito es la vigilia, es la primera medida, A, por ser inicial y por la idea de abarcar o alcanzar. Quien lo conoce así alcanza sus fines y llega a ser principal.

Clave de lectura: La correspondencia A-jāgrat-Vaiśvānara se apoya en asociaciones fonéticas y contemplativas. Su función es integrar experiencia y símbolo, no producir una entidad nueva.

Mantra 10

स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षादुभयत्वाद्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद ॥ १० ॥

svapnasthānas taijasa ukāro dvitīyā mātrotkarṣād ubhayatvād vā | utkarṣati ha vai jñānasantatiṃ samānaś ca bhavati | nāsyābrahmavit kule bhavati ya evaṃ veda || 10 ||

Traducción propia: Taijasa, cuyo ámbito es el sueño, es la segunda medida, U, por elevación y por ocupar una posición intermedia. Quien lo conoce eleva la continuidad del conocimiento y adquiere ecuanimidad.

Clave de lectura: U está entre A y M, como Taijasa ocupa una posición analítica entre vigilia y sueño profundo. La enseñanza continúa usando Oṃ como mapa de la experiencia.

Mantra 11

सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥ ११ ॥

suṣuptasthānaḥ prājño makāras tṛtīyā mātrā miter apīter vā | minoti ha vā idaṃ sarvam apītiś ca bhavati ya evaṃ veda || 11 ||

Traducción propia: Prājña, cuyo ámbito es el sueño profundo, es la tercera medida, M, por la idea de medir y de reabsorber. Quien lo conoce comprende la medida de todo y su resolución.

Clave de lectura: M cierra fonéticamente A-U-M y simboliza la reabsorción de la experiencia diferenciada en la condición causal de suṣupti. Aun así, Prājña no es Turīya.

Mantra 12

अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १२ ॥

amātraś caturtho ‘vyavahāryaḥ prapañcopaśamaḥ śivo ‘dvaita evam oṅkāra ātmā eva saṃviśaty ātmanātmānaṃ ya evaṃ veda || 12 ||

Traducción propia: La cuarta es amātra, sin medida sonora, no transaccional, cesación de la proliferación fenoménica, auspiciosa y no dual. Así Oṃ es Ātman mismo; quien conoce esto reconoce Ātman por Ātman.

Clave de lectura: El silencio de Oṃ no es un cuarto sonido: representa aquello que no puede medirse como A, U y M. El recorrido culmina donde empezó: Oṃ y Ātman no son dos.

Mapa de Oṃ y los estados

Oṃ Estado Experimentador Sentido
A Jāgrat Vaiśvānara / Viśva Experiencia exterior/grosera
U Svapna Taijasa Experiencia interior/sutil
M Suṣupti Prājña Condición causal/indiferenciada
Amātra Turīya Ātman / Brahman No dual; no un estado secuencial

4. Āgama Prakaraṇa — Escritura y los cuatro estados

El primer prakaraṇa comenta directamente el mapa de la Upaniṣad: los tres experimentadores, Turīya y Oṃ.

Bloque Función doctrinal
1–5 Viśva, Taijasa y Prājña; experiencia y experimentador.
6–9 Teorías de creación presentadas y relativizadas.
10–18 Turīya, sueño causal, Māyā y no-dualidad.
19–23 Correspondencias A–U–M y los tres estados.
24–29 Contemplación de Oṃ, amātra y Brahman sin miedo.

Kārikā 1.1

बहिःप्रज्ञो विभुः विश्वो ह्य् अन्तःप्रज्ञस् तु तैजसः । घनप्रज्ञः तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥

bahiḥprajño vibhuḥ viśvo hy antaḥprajñas tu taijasaḥ | ghanaprajñaḥ tathā prājña eka eva tridhā smṛtaḥ ||

Traducción: Viśva, de conciencia exterior; Taijasa, de conciencia interior; y Prājña, conciencia compacta, son un solo principio recordado bajo tres modos.

Kārikā 1.2

दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्य् अन्तस् तु तैजसः । आकाशे च हृदि प्राज्ञस् त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥

dakṣiṇākṣimukhe viśvo manasy antas tu taijasaḥ | ākāśe ca hṛdi prājñas tridhā dehe vyavasthitaḥ ||

Traducción: Viśva se asocia simbólicamente con el ojo derecho, Taijasa con la mente y Prājña con el espacio del corazón: tres localizaciones pedagógicas dentro de la experiencia corporal.

Kārikā 1.3

विश्वः हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् । आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥

viśvaḥ hi sthūlabhuṅ nityaṃ taijasaḥ praviviktabhuk | ānandabhuk tathā prājñastridhā bhogaṃ nibodhata ||

Traducción: Viśva experimenta lo grosero, Taijasa lo sutil y Prājña la bienaventuranza causal; así se distinguen tres modos de experiencia.

Kārikā 1.4

स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् । आनन्दश् च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं निबोधत ॥

sthūlaṃ tarpayate viśvaṃ praviviktaṃ tu taijasam | ānandaś ca tathā prājñaṃ tridhā tṛptiṃ nibodhata ||

Traducción: Lo grosero satisface a Viśva, lo sutil a Taijasa y la bienaventuranza a Prājña; así se reconocen tres formas de satisfacción.

Kārikā 1.5

त्रिषु धामसु यद्भोज्यं भोक्ता यश् च प्रकीर्तितः । वदैतदुभयं यस् तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥

triṣu dhāmasu yadbhojyaṃ bhoktā yaś ca prakīrtitaḥ | vadaitadubhayaṃ yas tu sa bhuñjāno na lipyate ||

Traducción: Quien conoce tanto lo experimentado como al experimentador en los tres estados no queda ligado por el acto de experimentar.

Kārikā 1.6

प्रभवः सर्वभावानां सताम् इति विनिश्चयः । सर्वं जनयति प्राणश् चेतोऽंशून् पुरुषः पृथक् ॥

prabhavaḥ sarvabhāvānāṃ satām iti viniścayaḥ | sarvaṃ janayati prāṇaś ceto ‘ṃśūn puruṣaḥ pṛthak ||

Traducción: Algunos sostienen que los seres proceden de una causa existente: unos hacen de Prāṇa el principio generador y otros distinguen al Puruṣa como fuente de las conciencias individuales.

Kārikā 1.7

विभूतिं प्रसवं त्व् अन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः । स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिर् अन्यैः विकल्पिता ॥

vibhūtiṃ prasavaṃ tv anye manyante sṛṣṭicintakāḥ | svapnamāyāsarūpeti sṛṣṭir anyaiḥ vikalpitā ||

Traducción: Otros explican la creación como manifestación del poder divino; otros, como algo de la naturaleza del sueño y de Māyā.

Kārikā 1.8

इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिर् इति सृष्टौ विनिश्चिताः । कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥

icchāmātraṃ prabhoḥ sṛṣṭir iti sṛṣṭau viniścitāḥ | kālāt prasūtiṃ bhūtānāṃ manyante kālacintakāḥ ||

Traducción: Unos atribuyen la creación al mero querer del Señor; otros, al tiempo como principio del surgimiento de los seres.

Kārikā 1.9

भोगार्थं सृष्टिर् इति अन्ये क्रीडार्थम् इति चापरे । देवस्यैष स्वभावोऽयम् आप्तकामस्य का स्पृहा ॥

bhogārthaṃ sṛṣṭir iti anye krīḍārtham iti cāpare | devasyaiṣa svabhāvo ‘yam āptakāmasya kā spṛhā ||

Traducción: Otros dicen que la creación existe para el disfrute o para el juego; pero, si lo divino es plenitud sin carencia, ¿qué deseo podría impulsarlo?

Kārikā 1.10 ★★

निवृत्तेः सर्वदुःखानाम् ईशानः प्रभुर् अव्ययः । अद्वैतः सर्वभावानां देवास् तुर्यो विभुः स्मृतः ॥

nivṛtteḥ sarvaduḥkhānām īśānaḥ prabhur avyayaḥ | advaitaḥ sarvabhāvānāṃ devās turyo vibhuḥ smṛtaḥ ||

Traducción: Turīya es Señor y principio inmutable, cesación de todo sufrimiento, no dual y omnipresente respecto de todos los seres.

Kārikā 1.11

कार्यकारणबद्धौ ताव् इष्येते विश्वतैजसौ । प्राज्ञः कारणबद्धस् तु द्वौ तौ तुर्ये न सिध्यतः ॥

kāryakāraṇabaddhau tāv iṣyete viśvataijasau | prājñaḥ kāraṇabaddhas tu dvau tau turye na sidhyataḥ ||

Traducción: Viśva y Taijasa están condicionados por causa y efecto; Prājña por la causa; ninguna de esas dos condiciones se establece en Turīya.

Kārikā 1.12

नात्मानं न पराश् चैव न सत्यं न अपि चानृतम् । प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥

nātmānaṃ na parāś caiva na satyaṃ na api cānṛtam | prājñaḥ kiñcana saṃvetti turyaṃ tat sarvadṛk sadā ||

Traducción: Prājña no conoce ni a sí mismo, ni a otros, ni verdad ni falsedad diferenciadas; Turīya, en cambio, es la conciencia que ilumina todo.

Kārikā 1.13 ★★

द्वैतस्याग्रहणं तुल्यम् उभयोः प्राज्ञतुर्ययोः । बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥

dvaitasyāgrahaṇaṃ tulyam ubhayoḥ prājñaturyayoḥ | bījanidrāyutaḥ prājñaḥ sā ca turye na vidyate ||

Traducción: Prājña y Turīya comparten la ausencia de percepción dual, pero Prājña conserva el sueño-semilla causal; ese germen no existe en Turīya.

Nota clave: Prājña y Turīya no son lo mismo: en suṣupti no aparece dualidad, pero permanece la semilla causal de avidyā. Turīya carece de esa semilla.

Kārikā 1.14

स्वप्ननिद्रायुताव् आद्यौ प्राज्ञस् त्व् अस्वप्ननिद्रया । न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चितः ॥

svapnanidrāyutāv ādyau prājñas tv asvapnanidrayā | na nidrāṃ naiva ca svapnaṃ turye paśyanti niścitaḥ ||

Traducción: Viśva y Taijasa están unidos a sueño y proyección; Prājña carece de sueño onírico pero permanece en sueño causal; en Turīya no se reconoce ni sueño ni sueño profundo.

Kārikā 1.15

अन्यथा गृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वम् अजानतः । विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदम् अश्नुते ॥

anyathā gṛhṇataḥ svapno nidrā tattvam ajānataḥ | viparyāse tayoḥ kṣīṇe turīyaṃ padam aśnute ||

Traducción: El sueño es tomar una cosa por otra; el sueño profundo es no conocer la realidad. Al cesar ambos errores se reconoce Turīya.

Kārikā 1.16 ★★★

अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । अजम् अनिद्रम् अस्वप्नम् अद्वैतं बुध्यते तदा ॥

anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate | ajam anidram asvapnam advaitaṃ budhyate tadā ||

Traducción: Cuando el jīva despierta del sueño de Māyā sin comienzo, reconoce lo no nacido, sin sueño, sin sueño onírico y no dual.

Nota clave: El despertar del jīva no produce un Ātman nuevo: elimina el error que hacía aparecer nacimiento, sueño y dualidad.

Kārikā 1.17 ★★★

प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । मायामात्रम् इदं द्वैतम् अद्वैतं परमार्थतः ॥

prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ | māyāmātram idaṃ dvaitam advaitaṃ paramārthataḥ ||

Traducción: Si el mundo dual tuviera realidad absoluta podría verdaderamente cesar; pero esta dualidad es solo Māyā, mientras que la no-dualidad es la realidad última.

Nota clave: Fórmula decisiva: la dualidad es māyāmātra; Advaita es paramārthataḥ. No significa que la experiencia sea nada, sino que no es una segunda realidad independiente.

Kārikā 1.18

विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । उपदेशाद् अयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते ॥

vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit | upadeśād ayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate ||

Traducción: La construcción conceptual cesaría si fuese una entidad real producida por alguien; la enseñanza misma es provisional: una vez conocido lo real, la dualidad no se sostiene.

Kārikā 1.19

विश्वस्यात्वविवक्षायाम् आदिसामान्यम् उत्कृष्टम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ स्याद् आप्तिसामान्यम् एव च ॥

viśvasyātvavivakṣāyām ādisāmānyam utkṛṣṭam | mātrāsaṃpratipattau syād āptisāmānyam eva ca ||

Traducción: La letra A corresponde a Viśva por su carácter inicial y por la idea de alcanzar o abarcar.

Kārikā 1.20

तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ स्याद् उभयत्वं तथा विधम् ॥

taijasasyotvavijñāna utkarṣo dṛśyate sphuṭam | mātrāsaṃpratipattau syād ubhayatvaṃ tathā vidham ||

Traducción: La letra U corresponde a Taijasa por su posición intermedia y por la idea de elevación o excelencia.

Kārikā 1.21

मकारभावे प्राज्ञस्य मानसाम् अन्यम् उत्कटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ तु लयसामान्यम् एव च ॥

makārabhāve prājñasya mānasām anyam utkaṭam | mātrāsaṃpratipattau tu layasāmānyam eva ca ||

Traducción: La letra M corresponde a Prājña por la medida y por la disolución o reabsorción común a ambos.

Kārikā 1.22

त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितः । स पूज्यः सर्वभूतानां वन्द्यश् चैव महामुनिः ॥

triṣu dhāmasu yat tulyaṃ sāmānyaṃ vetti niścitaḥ | sa pūjyaḥ sarvabhūtānāṃ vandyaś caiva mahāmuniḥ ||

Traducción: Quien comprende las correspondencias comunes entre los tres estados y las tres letras se vuelve digno de veneración como gran sabio.

Kārikā 1.23

अकारो नयते विश्वम् उकारश् चापि तैजसम् । मकारश् च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यते गतिः ॥

akāro nayate viśvam ukāraś cāpi taijasam | makāraś ca punaḥ prājñaṃ nāmātre vidyate gatiḥ ||

Traducción: A conduce a Viśva, U a Taijasa y M a Prājña; en lo que no tiene medida, la amātra, no existe trayecto alguno que recorrer.

Kārikā 1.24

ओंकारं पादशो विद्यात् पादा मात्रा न संशयः । ओंकारं पादशो ज्ञात्वा न किञ्चिद् अपि चिन्तयेत् ॥

oṃkāraṃ pādaśo vidyāt pādā mātrā na saṃśayaḥ | oṃkāraṃ pādaśo jñātvā na kiñcid api cintayet ||

Traducción: Debe comprenderse Oṃ por sus cuartos y las letras como sus medidas; conocida esa estructura, se abandona toda objetivación conceptual.

Kārikā 1.25 ★★

युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् । प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥

yuñjīta praṇave cetaḥ praṇavo brahma nirbhayam | praṇave nityayuktasya na bhayaṃ vidyate kvacit ||

Traducción: La mente debe unirse al Praṇava: Oṃ es Brahman y es ausencia de miedo; para quien permanece establecido en él no existe temor.

Kārikā 1.26 ★★

प्रणवो ह्य् अपरं ब्रह्म प्रणवश् च परः स्मृतः । अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥

praṇavo hy aparaṃ brahma praṇavaś ca paraḥ smṛtaḥ | apūrvo ‘nantaro ‘bāhyo ‘naparaḥ praṇavo ‘vyayaḥ ||

Traducción: Oṃ es tanto Brahman condicionado como Brahman supremo; es sin causa anterior, sin interior ni exterior, sin efecto posterior e inmutable.

Kārikā 1.27

सर्वस्य प्रणवो ह्य् आदिर् मध्यम् अन्तस् तथैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तद् अनन्तरम् ॥

sarvasya praṇavo hy ādir madhyam antas tathaiva ca | evaṃ hi praṇavaṃ jñātvā vyaśnute tad anantaram ||

Traducción: Oṃ es comienzo, medio y fin de todo; conociéndolo así se alcanza inmediatamente aquello que designa.

Kārikā 1.28

प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदि संस्थितम् । सर्वव्यापिनम् ओंकारं मत्वा धीरो न शोचति ॥

praṇavaṃ hīśvaraṃ vidyāt sarvasya hṛdi saṃsthitam | sarvavyāpinam oṃkāraṃ matvā dhīro na śocati ||

Traducción: Debe conocerse Oṃ como Īśvara establecido en el corazón de todos; contemplándolo como omnipresente, el sabio deja de afligirse.

Kārikā 1.29 ★★

अमात्रोऽनन्तमात्रश् च द्वैतस्योपशमः शिवः । ओंकारो विदितो येन स मुनिर् नेतारो जनः ॥

amātro ‘nantamātraś ca dvaitasyopaśamaḥ śivaḥ | oṃkāro vidito yena sa munir netāro janaḥ ||

Traducción: Oṃ, como amātra, no tiene medida finita: es cesación de la dualidad y auspiciosa paz; quien lo conoce así es el verdadero muni.

Checkpoint — Āgama Prakaraṇa

  • 1–5: Viśva, Taijasa y Prājña; experiencia y experimentador.
  • 6–9: Teorías de creación presentadas y relativizadas.
  • 10–18: Turīya, sueño causal, Māyā y no-dualidad.
  • 19–23: Correspondencias A–U–M y los tres estados.
  • 24–29: Contemplación de Oṃ, amātra y Brahman sin miedo.

Hueso del capítulo: Turīya no es Prājña y Oṃ no es solo sonido; A-U-M organiza la experiencia y amātra apunta a la realidad no dual.

5. Vaitathya Prakaraṇa — El carácter aparente de la experiencia

El segundo prakaraṇa examina el estatuto de sueño y vigilia para mostrar que apariencia y utilidad no equivalen a realidad absoluta.

Bloque Función doctrinal
1–10 Sueño y vigilia: semejanza estructural y mithyā.
11–19 Ātman como fundamento; cuerda-serpiente, Māyā y sublación.
20–30 Catálogo de doctrinas: los mapas conceptuales no son Ātman.
31–35 Gandharva-nagara y formulación radical de Ajāti.
36–38 Cómo vive quien permanece establecido en la verdad no dual.

Kārikā 2.1

वैतथ्यं सर्वभावानां स्वप्न आहुर् मनीषिणः । अन्तःस्थानात् तु भावानां संवृतत्वेन हेतुना ॥

vaitathyaṃ sarvabhāvānāṃ svapna āhur manīṣiṇaḥ | antaḥsthānāt tu bhāvānāṃ saṃvṛtatvena hetunā ||

Traducción: Los sabios llaman vaitathya, carencia de realidad propia, a los objetos del sueño porque aparecen dentro de un ámbito mental limitado.

Kārikā 2.2

अदीर्घत्वाच् च कालस्य गत्वा देशान् न पश्यति । प्रतिबुद्धश् च वै सर्वस् तस्मिन् देशे न विद्यते ॥

adīrghatvāc ca kālasya gatvā deśān na paśyati | pratibuddhaś ca vai sarvas tasmin deśe na vidyate ||

Traducción: El tiempo del sueño no permite los desplazamientos que parecen ocurrir, y al despertar el soñador no se encuentra en los lugares visitados en sueños.

Kārikā 2.3

अभावश् च रथादीनां श्रूयते न्यायपूर्वकम् । वैतथ्यं तेन वै प्राप्तं स्वप्न आहुः प्रकाशितम् ॥

abhāvaś ca rathādīnāṃ śrūyate nyāyapūrvakam | vaitathyaṃ tena vai prāptaṃ svapna āhuḥ prakāśitam ||

Traducción: Las escrituras y el razonamiento muestran que carros y demás objetos vistos en sueños no existen allí como objetos físicos; por eso se declara su carácter aparente.

Kārikā 2.4

अन्तस्थानात् तु भेदानां तस्माज् जागरिते स्मृतम् । यथा तत्र तथा स्वप्ने संवृतत्वेन भिद्यते ॥

antasthānāt tu bhedānāṃ tasmāj jāgarite smṛtam | yathā tatra tathā svapne saṃvṛtatvena bhidyate ||

Traducción: La misma cuestión de la localización interna obliga a examinar también la vigilia: sueño y vigilia difieren en condiciones, no en que ambos presentan formas dependientes.

Kārikā 2.5

स्वप्नजागरितस्थाने ह्य् एकम् आहुर् मनीषिणः । भेदानां हि समत्वेन प्रसिद्धेनैव हेतुना ॥

svapnajāgaritasthāne hy ekam āhur manīṣiṇaḥ | bhedānāṃ hi samatvena prasiddhenaiva hetunā ||

Traducción: Los sabios comparan sueño y vigilia porque en ambos aparece una estructura común de sujeto, objeto y diversidad experimentada.

Kārikā 2.6

आदावन्ते च यन् नास्ति वर्तमानेऽपि तत् तथा । वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः ॥

ādāvante ca yan nāsti vartamāne ‘pi tat tathā | vitathaiḥ sadṛśāḥ santo ‘vitathā iva lakṣitāḥ ||

Traducción: Aquello que no está al comienzo ni al final tampoco posee realidad absoluta en el intervalo, aunque durante ese intervalo parezca plenamente real.

Kārikā 2.7

सप्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपद्यते । तस्माद् आद्यन्तवत्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः ॥

saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate | tasmād ādyantavatvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ ||

Traducción: La utilidad práctica de un objeto puede cambiar o desaparecer al cambiar de estado; por tener comienzo y fin, los objetos son mithyā, dependientes, no absolutamente reales.

Kārikā 2.8

अपूर्वं स्थानिधर्मो हि यथा स्वर्गनिवासिनाम् । तानयं प्रेक्षते गत्वा यथैवेह सुशिक्षितः ॥

apūrvaṃ sthānidharmo hi yathā svarganivāsinām | tānayaṃ prekṣate gatvā yathaiveha suśikṣitaḥ ||

Traducción: Cada estado posee sus propias condiciones y objetos característicos, del mismo modo que ciertos seres tendrían modos de experiencia propios de su ámbito.

Kārikā 2.9

स्वप्नवृत्ताव् अपि त्व् अन्तश् चेतसा कल्पितं त्व् असत् । बहिश् चेतोगृहीतं सद् दृष्टं वैतथ्यम् एतयोः ॥

svapnavṛttāv api tv antaś cetasā kalpitaṃ tv asat | bahiś cetogṛhītaṃ sad dṛṣṭaṃ vaitathyam etayoḥ ||

Traducción: En sueño, unas formas son imaginadas interiormente y otras parecen exteriores; ambas pertenecen al mismo campo onírico y comparten carácter aparente.

Kārikā 2.10

जाग्रद्वृत्तावपि त्व् अन्तश् चेतसा कल्पितं त्व् असत् । बहिश्चेतोगृहीतं सद् युक्तं वैतथ्यम् एतयोः ॥

jāgradvṛttāvapi tv antaś cetasā kalpitaṃ tv asat | bahiścetogṛhītaṃ sad yuktaṃ vaitathyam etayoḥ ||

Traducción: En vigilia también distinguimos representaciones internas y objetos considerados externos; esa diferencia no basta para establecer una realidad absoluta independiente.

Kārikā 2.11

उभयोर् अपि वैतथ्यं भेदानां स्थानयोर् यदि । क एतान् बुध्यते भेदान् को वै तेषां विकल्पकः ॥

ubhayor api vaitathyaṃ bhedānāṃ sthānayor yadi | ka etān budhyate bhedān ko vai teṣāṃ vikalpakaḥ ||

Traducción: Si la diversidad de ambos estados carece de realidad propia, surge la pregunta decisiva: ¿quién conoce esas diferencias y sobre qué fundamento se proyectan?

Kārikā 2.12 ★★★

कल्पयत्य् आत्मनात्मानम् आत्मा देवः स्वमायया । स एव बुध्यते भेदान् इति वेदान्तनिश्चयः ॥

kalpayaty ātmanātmānam ātmā devaḥ svamāyayā | sa eva budhyate bhedān iti vedāntaniścayaḥ ||

Traducción: Ātman, por su propia Māyā, aparece como sí mismo bajo diversidad y es también aquello por lo que esa diversidad es conocida: esta es la conclusión vedántica.

Nota clave: El verso debe leerse con cuidado: no afirma que la mente individual fabrique literalmente el universo. Ātman es el fundamento no dual en el que aparecen conocedor, conocimiento y conocido.

Kārikā 2.13

विकरोत्य् अपरान् भावान् अन्तश्चित्ते व्यवस्थितान् । नियतांश् च बहिश्चित्त एवं कल्पयते प्रभुः ॥

vikaroty aparān bhāvān antaścitte vyavasthitān | niyatāṃś ca bahiścitta evaṃ kalpayate prabhuḥ ||

Traducción: La conciencia configura formas interiores y formas aparentemente exteriores de modo ordenado; la diferencia de ubicación pertenece al modo de aparición.

Kārikā 2.14

चित्तकाला हि येऽन्तस् तु द्वयकालाश् च ये बहिः । कल्पिता एव ते सर्वे विशेषो नान्यहेतुकः ॥

cittakālā hi ye ‘ntas tu dvayakālāś ca ye bahiḥ | kalpitā eva te sarve viśeṣo nānyahetukaḥ ||

Traducción: Los objetos internos parecen durar solo mientras dura un pensamiento, y los externos durante períodos compartidos; ambos son construidos, aunque con distinta continuidad.

Kārikā 2.15

अव्यक्ता एव येऽन्तस् तु स्फुटा एव च ये बहिः । कल्पिता एव ते सर्वे विशेषस् त्व् इन्द्रियान्तरे ॥

avyaktā eva ye ‘ntas tu sphuṭā eva ca ye bahiḥ | kalpitā eva te sarve viśeṣas tv indriyāntare ||

Traducción: Lo interior aparece menos definido y lo exterior más nítido por mediación sensorial; ambos, sin embargo, pertenecen al campo de lo configurado.

Kārikā 2.16

जीवं कल्पयते पूर्वं वचो भावान् पृथग्विधान् । बाह्यान् आध्यात्मिकांश् चैव यथाविद्यस् तथास्मृतिः ॥

jīvaṃ kalpayate pūrvaṃ vaco bhāvān pṛthagvidhān | bāhyān ādhyātmikāṃś caiva yathāvidyas tathāsmṛtiḥ ||

Traducción: Primero se concibe al jīva y, a partir de esa individualidad, se despliega la diversidad de objetos externos e internos según conocimiento y memoria.

Kārikā 2.17 ★★

अनिश्चिता यथा रज्जुर् अन्धकारे विकल्पिता । सर्पधारादिभिर् भावैस् तद्वद् आत्मा विकल्पितः ॥

aniścitā yathā rajjur andhakāre vikalpitā | sarpadhārādibhir bhāvais tadvad ātmā vikalpitaḥ ||

Traducción: Como una cuerda indeterminada en la oscuridad puede ser tomada por serpiente u otras cosas, así Ātman es superpuesto con múltiples identidades.

Nota clave: Cuerda-serpiente: agrahaṇa, no reconocer la cuerda, permite anyathāgrahaṇa, tomarla por otra cosa. La analogía modela adhyāsa y avidyā.

Kārikā 2.18 ★★★

निश्चितायां यथा रज्ज्वां विकल्पो विनिवर्तते । रज्जुर् एवेति चाद्वैतं तद्वद् आत्मविनिश्चयः ॥

niścitāyāṃ yathā rajjvāṃ vikalpo vinivartate | rajjur eveti cādvaitaṃ tadvad ātmaviniścayaḥ ||

Traducción: Cuando se reconoce la cuerda, las proyecciones desaparecen y queda la cuerda no dual; del mismo modo, el conocimiento cierto de Ātman sublata las identificaciones falsas.

Nota clave: El conocimiento de la cuerda no destruye una serpiente real; sublata un error. Del mismo modo, jñāna corrige la superposición sobre Ātman.

Kārikā 2.19

प्राणादिभिर् अनन्तैश् च भावैर् एतैर् विकल्पितः । मायैषा तस्य देवस्य यया संमोहितः स्वयम् ॥

prāṇādibhir anantaiś ca bhāvair etair vikalpitaḥ | māyaiṣā tasya devasya yayā saṃmohitaḥ svayam ||

Traducción: Ātman es concebido como Prāṇa y bajo innumerables categorías; esa multiplicación pertenece a Māyā, por la que parece surgir confusión.

Kārikā 2.20

प्राण इति प्राणविदो भूतानीति च तद्विदः । गुणा इति गुणविदस् तत्त्वानीति च तद्विदः ॥

prāṇa iti prāṇavido bhūtānīti ca tadvidaḥ | guṇā iti guṇavidas tattvānīti ca tadvidaḥ ||

Traducción: Unos consideran la realidad como Prāṇa, otros como elementos, otros como guṇas y otros como tattvas: cada sistema absolutiza su propio esquema.

Kārikā 2.21

पादा इति पादविदो विषया इति च तद्विदः । लोका इति लोकविदो देवा इति च तद्विदः ॥

pādā iti pādavido viṣayā iti ca tadvidaḥ | lokā iti lokavido devā iti ca tadvidaḥ ||

Traducción: Unos hablan de cuartos, otros de objetos sensoriales, otros de mundos y otros de dioses; son diferentes mapas conceptuales del mismo campo aparente.

Kārikā 2.22

वेदा इति वेदविदो यज्ञा इति च तद्विदः । भोक्तेति च भोक्तृविदो भोज्यम् इति च तद्विदः ॥

vedā iti vedavido yajñā iti ca tadvidaḥ | bhokteti ca bhoktṛvido bhojyam iti ca tadvidaḥ ||

Traducción: Unos absolutizan los Vedas o los sacrificios; otros al disfrutador o a lo disfrutado. Gauḍapāda muestra así la multiplicidad de doctrinas posibles.

Kārikā 2.23

सूक्ष्म इति सूक्ष्मविदः स्थूल इति च तद्विदः । मूर्त इति मूर्तविदोऽमूर्त इति च तद्विदः ॥

sūkṣma iti sūkṣmavidaḥ sthūla iti ca tadvidaḥ | mūrta iti mūrtavido ‘mūrta iti ca tadvidaḥ ||

Traducción: Unos hablan de lo sutil y lo grosero; otros de lo formado y lo informe: las oposiciones conceptuales no agotan la naturaleza de Ātman.

Kārikā 2.24

काल इति कालविदो दिश इति च तद्विदः । वादा इति वादविदो भुवनानीति तद्विदः ॥

kāla iti kālavido diśa iti ca tadvidaḥ | vādā iti vādavido bhuvanānīti tadvidaḥ ||

Traducción: Tiempo, direcciones, doctrinas y mundos son otras tantas categorías mediante las cuales la mente ordena la experiencia.

Kārikā 2.25

मन इति मनोविदो बुद्धिर् इति च तद्विदः । चित्तम् इति चित्तविदो धर्माधर्मौ च तद्विदः ॥

mana iti manovido buddhir iti ca tadvidaḥ | cittam iti cittavido dharmādharmau ca tadvidaḥ ||

Traducción: Manas, buddhi, citta, dharma y adharma son igualmente marcos explicativos que no deben confundirse con el Ātman mismo.

Kārikā 2.26

पञ्चविंशक इत्य् एके षड्विश इति चापरे । एकत्रिंशक इत्य् आहुर् अनन्त इति चापरे ॥

pañcaviṃśaka ity eke ṣaḍviśa iti cāpare | ekatriṃśaka ity āhur ananta iti cāpare ||

Traducción: Las escuelas discrepan incluso en el número de principios: veinticinco, veintiséis, treinta y uno o infinitos; la variedad del conteo revela su carácter conceptual.

Kārikā 2.27

लोकांल् लोकविदः प्राहुर् आश्रमा इति तद्विदः । स्त्रीपुंनपुंसकं लैङ्गाः परापरम् अथापरे ॥

lokāṃl lokavidaḥ prāhur āśramā iti tadvidaḥ | strīpuṃnapuṃsakaṃ laiṅgāḥ parāparam athāpare ||

Traducción: También se proponen mundos, āśramas, géneros y distinciones entre superior e inferior; ninguna de estas clasificaciones constituye la realidad no dual.

Kārikā 2.28

सृष्टिर् इति सृष्टिविदो लय इति च तद्विदः । स्थितिर् इति स्थितिविदः सर्वे चेह तु सर्वदा ॥

sṛṣṭir iti sṛṣṭivido laya iti ca tadvidaḥ | sthitir iti sthitividaḥ sarve ceha tu sarvadā ||

Traducción: Creación, mantenimiento y disolución son asimismo perspectivas doctrinales desde las que se interpreta la manifestación.

Kārikā 2.29

यं भावं दर्शयेद् यस्य तं भावं स तु पश्यति । तं चावति स भूत्वासौ तद्ग्रहः समुपैति तम् ॥

yaṃ bhāvaṃ darśayed yasya taṃ bhāvaṃ sa tu paśyati | taṃ cāvati sa bhūtvāsau tadgrahaḥ samupaiti tam ||

Traducción: La concepción que se enseña a una persona condiciona lo que esa persona llega a ver; al identificarse con una idea, su experiencia queda organizada por ella.

Kārikā 2.30

एतैर् एषोऽपृथग्भावैः पृथग् एवेति लक्षितः । एवं यो वेद तत्त्वेन कल्पयेत् सोऽविशङ्कितः ॥

etair eṣo ‘pṛthagbhāvaiḥ pṛthag eveti lakṣitaḥ | evaṃ yo veda tattvena kalpayet so ‘viśaṅkitaḥ ||

Traducción: Aunque Ātman no está separado de estas apariencias, parece como si fuera distinto bajo ellas; quien comprende su estatuto ya no queda confundido por la multiplicidad.

Kārikā 2.31 ★★

स्वप्नमाये यथा दृष्टं गन्धर्वनगरं यथा । तथा विश्वम् इदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणैः ॥

svapnamāye yathā dṛṣṭaṃ gandharvanagaraṃ yathā | tathā viśvam idaṃ dṛṣṭaṃ vedānteṣu vicakṣaṇaiḥ ||

Traducción: El universo debe contemplarse como el sueño, la magia o una ciudad de gandharvas: aparece con estructura y brillo sin poseer independencia absoluta.

Kārikā 2.32 ★★★

न निरोधो न चोत्पत्तिर् न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर् न वै मुक्त इत्य् एषा परमार्थता ॥

na nirodho na cotpattir na baddho na ca sādhakaḥ | na mumukṣur na vai mukta ity eṣā paramārthatā ||

Traducción: Desde paramārtha no hay cesación ni originación, nadie está realmente atado, no hay practicante, buscador de liberación ni liberado: esta es la verdad última.

Nota clave: Formulación radical de Ajāti. Desde paramārtha no hubo nacimiento, atadura, camino ni liberación producida; desde vyavahāra, enseñanza y práctica conservan su función.

Kārikā 2.33

भावैर् असद्भिर् एवायम् अद्वयेन च कल्पितः । भावा अप्य् अद्वयेनैव तस्माद् अद्वयता शिवा ॥

bhāvair asadbhir evāyam advayena ca kalpitaḥ | bhāvā apy advayenaiva tasmād advayatā śivā ||

Traducción: Las apariencias son configuradas sobre lo no dual y dependen de ello; lo no dual, en cambio, no depende de las apariencias. Por eso la no-dualidad es auspiciosa.

Kārikā 2.34

नात्मभावेन नानेदं न स्वेनापि कथञ्चन । न पृथङ् नापृथक् किञ्चिद् इति तत्त्वविदो विदुः ॥

nātmabhāvena nānedaṃ na svenāpi kathañcana | na pṛthaṅ nāpṛthak kiñcid iti tattvavido viduḥ ||

Traducción: La multiplicidad no puede afirmarse ni como completamente idéntica ni como completamente separada en términos de sustancias independientes; los conocedores de la realidad evitan esas reificaciones.

Kārikā 2.35 ★★

वीतरागभयक्रोधैर् मुनिभिर् वेदपारगैः । निर्विकल्पो ह्य् अयं दृष्टः प्रपञ्चोपशमोऽद्वयः ॥

vītarāgabhayakrodhair munibhir vedapāragaiḥ | nirvikalpo hy ayaṃ dṛṣṭaḥ prapañcopaśamo ‘dvayaḥ ||

Traducción: Los sabios libres de apego, miedo e ira reconocen lo no dual, libre de construcción conceptual y como apaciguamiento de la proliferación fenoménica.

Kārikā 2.36

तस्माद् एवं विदित्वैनम् अद्वैते योजयेत् स्मृतिम् । अद्वैतं समनुप्राप्य जडवल्लोकम् आचरेत् ॥

tasmād evaṃ viditvainam advaite yojayet smṛtim | advaitaṃ samanuprāpya jaḍavallokam ācaret ||

Traducción: Conocido esto, la memoria y la comprensión deben mantenerse en la no-dualidad; establecido en ella, el sabio vive en el mundo sin apropiación egocéntrica.

Kārikā 2.37

निःस्तुतिर् निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च । चलाचलनिकेतश् च यतिर् यादृच्छिको भवेत् ॥

niḥstutir nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca | calācalaniketaś ca yatir yādṛcchiko bhavet ||

Traducción: El renunciante ideal no busca elogios ni formas rituales de afirmación personal; habita sin fijación, aceptando lo que llega de manera natural.

Kārikā 2.38

तत्त्वम् आध्यात्मिकं दृष्ट्वा तत्त्वं दृष्ट्वा तु बाह्यतः । तत्त्वीभूतस् तदारामस् तत्त्वाद् अप्रच्युतो भवेत् ॥

tattvam ādhyātmikaṃ dṛṣṭvā tattvaṃ dṛṣṭvā tu bāhyataḥ | tattvībhūtas tadārāmas tattvād apracyuto bhavet ||

Traducción: Al reconocer la misma realidad en lo interior y en lo exterior, el sabio se vuelve establecido en ella, encuentra en ella su reposo y no se aparta de la verdad.

Checkpoint — Vaitathya Prakaraṇa

  • 1–10: Sueño y vigilia: semejanza estructural y mithyā.
  • 11–19: Ātman como fundamento; cuerda-serpiente, Māyā y sublación.
  • 20–30: Catálogo de doctrinas: los mapas conceptuales no son Ātman.
  • 31–35: Gandharva-nagara y formulación radical de Ajāti.
  • 36–38: Cómo vive quien permanece establecido en la verdad no dual.

Hueso del capítulo: el conocimiento no destruye un mundo absoluto; corrige el error de atribuir independencia a aquello que depende de Ātman.

6. Advaita Prakaraṇa — No-dualidad y Ajāti

El tercer prakaraṇa formula la no-dualidad con mayor precisión: jīva no es parte ni transformación de Brahman; mokṣa no es producido; Ajāti se vuelve explícita.

Bloque Función doctrinal
1–10 Jīva y Ātman: analogía del espacio y las vasijas.
11–20 Apoyo upaniṣádico, enseñanza gradual y no-división de lo no nacido.
21–30 Inmortalidad no producida, śruti-yukti, neti neti y apariencia dual.
31–38 Amanībhāva, conocimiento no conceptual y diferencia respecto de suṣupti.
39–48 Asparśa-yoga; laya, vikṣepa, kaṣāya y culminación en Ajāti.

Kārikā 3.1

उपासनाश्रितो धर्मो जाते ब्रह्मणि वर्तते । प्रागुत्पत्तेर् अजं सर्वं तेनासौ कृपणः स्मृतः ॥

upāsanāśrito dharmo jāte brahmaṇi vartate | prāgutpatter ajaṃ sarvaṃ tenāsau kṛpaṇaḥ smṛtaḥ ||

Traducción: Quien se apoya en una concepción de Brahman como algo nacido permanece en una visión limitada; antes de toda producción, todo es no nacido.

Kārikā 3.2

अतो वक्ष्याम्य् अकार्पण्यम् अजाति समतां गतम् । यथा न जायते किञ्चिज् जायमानं समन्ततः ॥

ato vakṣyāmy akārpaṇyam ajāti samatāṃ gatam | yathā na jāyate kiñcij jāyamānaṃ samantataḥ ||

Traducción: Por ello se expondrá la enseñanza que supera esa limitación: la igualdad de Ajāti, según la cual nada nace realmente aunque parezca nacer por todas partes.

Kārikā 3.3 ★★★

आत्मा ह्य् आकाशवज्जीवैर् घटाकाशैर् इवोदितः । घटादिवच् च संघातैर् जाताव् एतन् निदर्शनम् ॥

ātmā hy ākāśavajjīvair ghaṭākāśair ivoditaḥ | ghaṭādivac ca saṃghātair jātāv etan nidarśanam ||

Traducción: Ātman es como el espacio y los jīvas como espacios contenidos en vasijas: la individualidad aparece por los agregados corporales, no por una división real de Ātman.

Nota clave: Ghaṭākāśa: el espacio de la vasija nunca fue un fragmento del espacio. El jīva no es parte de Brahman ni modificación real de Ātman.

Kārikā 3.4

घटादिषु प्रलीनेषु घटाकाशादयो यथा । आकाशे संप्रलीयन्ते तद्वज् जीवा इहात्मनि ॥

ghaṭādiṣu pralīneṣu ghaṭākāśādayo yathā | ākāśe saṃpralīyante tadvaj jīvā ihātmani ||

Traducción: Cuando las vasijas desaparecen, sus supuestos espacios no viajan a ningún sitio sino que se reconocen como el único espacio; así ocurre con los jīvas respecto de Ātman.

Kārikā 3.5

यथैकस्मिन् घाटाकाशे रजोधूमादिभिर् युते । न सर्वे संप्रयुज्यन्ते तद्वज् जीवाः सुखादिभिः ॥

yathaikasmin ghāṭākāśe rajodhūmādibhir yute | na sarve saṃprayujyante tadvaj jīvāḥ sukhādibhiḥ ||

Traducción: El humo o el polvo de una vasija no afectan a todas las demás; del mismo modo, placer y dolor pertenecen a cada complejo individual y no contaminan al Ātman común.

Kārikā 3.6

रूपकार्यसमाख्याश् च भिद्यन्ते तत्र तत्र वै । आकाशस्य न भेदोऽस्ति तद्वज् जीवेषु निर्णयः ॥

rūpakāryasamākhyāś ca bhidyante tatra tatra vai | ākāśasya na bhedo ‘sti tadvaj jīveṣu nirṇayaḥ ||

Traducción: Las formas, funciones y nombres de las vasijas difieren, pero el espacio no se divide; igualmente las diferencias entre jīvas no dividen a Ātman.

Kārikā 3.7 ★★

नाकाशस्य घटाकाशो विकारावयवौ यथा । नैवात्मनः सदा जीवो विकारावयवौ तथा ॥

nākāśasya ghaṭākāśo vikārāvayavau yathā | naivātmanaḥ sadā jīvo vikārāvayavau tathā ||

Traducción: El espacio de una vasija no es modificación ni parte del espacio total; del mismo modo, el jīva no es modificación ni fragmento de Ātman.

Kārikā 3.8

यथा भवति बालानां गगनं मलिनं मलैः । तथा भवत्य् अबुद्धानाम् आत्मापि मलिनो मलैः ॥

yathā bhavati bālānāṃ gaganaṃ malinaṃ malaiḥ | tathā bhavaty abuddhānām ātmāpi malino malaiḥ ||

Traducción: Como un niño puede creer que el cielo está manchado, el ignorante atribuye impurezas a Ātman; la mancha pertenece a la apariencia, no al espacio ni al Self.

Kārikā 3.9

मरणे संभवे चैव गत्यागमनयोर् अपि । स्थितौ सर्वशरीरेषु आकाशेनाविलक्षणः ॥

maraṇe saṃbhave caiva gatyāgamanayor api | sthitau sarvaśarīreṣu ākāśenāvilakṣaṇaḥ ||

Traducción: Nacimiento, muerte, ida, venida y permanencia se atribuyen a los cuerpos; Ātman permanece indiferenciado como el espacio en todos ellos.

Kārikā 3.10

संघाताः स्वप्नवत् सर्वे आत्ममायाविसर्जिताः । आधिक्ये सर्वसाम्ये वा नोपपत्तिर् हि विद्यते ॥

saṃghātāḥ svapnavat sarve ātmamāyāvisarjitāḥ | ādhikye sarvasāmye vā nopapattir hi vidyate ||

Traducción: Todos los agregados son como formas de sueño proyectadas por Ātma-Māyā; por ello no puede establecerse una superioridad o igualdad absoluta entre entidades separadas.

Kārikā 3.11

रसादयो हि ये कोशा व्याख्यातास् तैत्तिरीयके । तेषाम् आत्मा परो जीवः खं यथा संप्रकाशितः ॥

rasādayo hi ye kośā vyākhyātās taittirīyake | teṣām ātmā paro jīvaḥ khaṃ yathā saṃprakāśitaḥ ||

Traducción: Los kośas descritos en la Taittirīya son envolturas de experiencia; Ātman está más allá de ellos, como el espacio respecto de los recipientes que parecen contenerlo.

Kārikā 3.12

द्वयोर् द्वयोर् मधुज्ञाने परं ब्रह्म प्रकाशितम् । पृथिव्यामुदरे चैव यथाकाशः प्रकाशितः ॥

dvayor dvayor madhujñāne paraṃ brahma prakāśitam | pṛthivyāmudare caiva yathākāśaḥ prakāśitaḥ ||

Traducción: Las enseñanzas de tipo Madhu muestran correspondencias entre lo individual y lo cósmico, revelando a Brahman como el mismo fundamento en ambos ámbitos.

Kārikā 3.13

जीवात्मनोर् अनन्यत्वम् अभेदेन प्रशस्यते । नानात्वं निन्द्यते यच् च तद् एवं हि समञ्जसम् ॥

jīvātmanor ananyatvam abhedena praśasyate | nānātvaṃ nindyate yac ca tad evaṃ hi samañjasam ||

Traducción: Las escrituras elogian la no-diferencia entre jīva y Ātman y censuran su supuesta multiplicidad real; así debe comprenderse su intención coherente.

Kārikā 3.14

जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत् प्रागुत्पत्तेः प्रकीर्तितम् । भविष्यद्वृत्या गौणं तन् मुख्यत्वं हि न युज्यते ॥

jīvātmanoḥ pṛthaktvaṃ yat prāgutpatteḥ prakīrtitam | bhaviṣyadvṛtyā gauṇaṃ tan mukhyatvaṃ hi na yujyate ||

Traducción: La separación entre jīva y Ātman que aparece en relatos de creación es secundaria y pedagógica, formulada desde una perspectiva futura; no es la afirmación principal.

Kārikā 3.15 ★★

मृल्लोहविस्फुलिङ्गाद्यैः सृष्टिर् या चोदितान्यथा । उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथञ्चन ॥

mṛllohavisphuliṅgādyaiḥ sṛṣṭir yā coditānyathā | upāyaḥ so ‘vatārāya nāsti bhedaḥ kathañcana ||

Traducción: Las analogías de arcilla, metal, chispas y otras formas de creación son medios de enseñanza para conducir a la comprensión; en realidad no existe separación alguna.

Nota clave: Las narraciones de creación son upāya: conducen a la unidad, no pretenden establecer una transformación ontológica real de Brahman.

Kārikā 3.16

आश्रमास्त्रिविधा हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टयः । उपासनोपदिष्टेयं तदर्थम् अनुकम्पया ॥

āśramāstrividhā hīnamadhyamotkṛṣṭadṛṣṭayaḥ | upāsanopadiṣṭeyaṃ tadartham anukampayā ||

Traducción: Las prácticas y meditaciones se enseñan por compasión a personas con distintos grados de comprensión; son instrumentos adecuados a etapas diferentes.

Kārikā 3.17

स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु द्वैतिनो निश्चिता दृढम् । परस्परं विरुध्यन्ते तैरयं न विरुध्यते ॥

svasiddhāntavyavasthāsu dvaitino niścitā dṛḍham | parasparaṃ virudhyante tairayaṃ na virudhyate ||

Traducción: Las escuelas dualistas se contradicen entre sí al defender sus propios sistemas; Advaita puede situarlas como perspectivas parciales sin entrar en contradicción con ellas.

Kārikā 3.18 ★★

अद्वैतं परमार्थो हि द्वैतं तद्भेद उच्यते । तेषाम् उभयथा द्वैतं तेनायं न विरुद्ध्यते ॥

advaitaṃ paramārtho hi dvaitaṃ tadbheda ucyate | teṣām ubhayathā dvaitaṃ tenāyaṃ na viruddhyate ||

Traducción: La no-dualidad es la realidad última; la dualidad es su apariencia diferenciada. Por eso Advaita no necesita negar la experiencia para negar su absolutización.

Kārikā 3.19 ★★★

मायया भिद्यते ह्य् एतन् नान्यथाजं कथञ्चन । तत्त्वतो भिद्यमाने हि मर्त्यताम् अमृतं व्रजेत् ॥

māyayā bhidyate hy etan nānyathājaṃ kathañcana | tattvato bhidyamāne hi martyatām amṛtaṃ vrajet ||

Traducción: Lo no nacido parece diferenciarse únicamente por Māyā; si la diferenciación fuera real, lo inmortal se volvería mortal.

Nota clave: Si la diferenciación de Brahman fuera real, lo inmortal se volvería mortal. La multiplicidad se atribuye a Māyā, no a una división efectiva del no nacido.

Kārikā 3.20

अजातस्यैव भावस्य जातिम् इच्छन्ति वादिनः । अजातो ह्य् अमृतो भावो मर्त्यतां कथम् एष्यति ॥

ajātasyaiva bhāvasya jātim icchanti vādinaḥ | ajāto hy amṛto bhāvo martyatāṃ katham eṣyati ||

Traducción: Los defensores de la producción atribuyen nacimiento a lo que es no nacido; pero lo no nacido e inmortal no puede convertirse realmente en mortal.

Kārikā 3.21

न भवत्य् अमृतं मर्त्यं न मर्त्यम् अमृतं तथा । प्रकृतेर् अन्यथाभावो न कथञ्चिद् भविष्यति ॥

na bhavaty amṛtaṃ martyaṃ na martyam amṛtaṃ tathā | prakṛter anyathābhāvo na kathañcid bhaviṣyati ||

Traducción: Lo inmortal no se vuelve mortal ni lo mortal inmortal; la naturaleza esencial de una cosa no cambia hasta convertirse en su contrario.

Kārikā 3.22 ★★

स्वभावेनामृतो यस्य भावो गच्छति मर्त्यताम् । कृतकेनामृतस् तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः ॥

svabhāvenāmṛto yasya bhāvo gacchati martyatām | kṛtakenāmṛtas tasya kathaṃ sthāsyati niścalaḥ ||

Traducción: Si algo inmortal por naturaleza pudiera volverse mortal, una inmortalidad posteriormente producida tampoco sería estable; por eso mokṣa no puede ser un producto.

Nota clave: Mokṣa no puede ser kṛtaka, un producto: todo lo producido puede perderse. La liberación es reconocimiento de una libertad que nunca comenzó.

Kārikā 3.23

भूततोऽभूततो वापि सृज्यमाने समा श्रुतिः । निश्चितं युक्तियुक्तं च यत् तद् भवति नेतरत् ॥

bhūtato ‘bhūtato vāpi sṛjyamāne samā śrutiḥ | niścitaṃ yuktiyuktaṃ ca yat tad bhavati netarat ||

Traducción: Cuando las escrituras parecen hablar tanto de producción como de no-producción, debe preferirse la interpretación que concuerda con razonamiento y sentido definitivo.

Kārikā 3.24

नेह नानेति चाम्नायाद् इन्द्रो मायाभिर् इत्य् अपि । अजायमानो बहुधा मायया जायते तु सः ॥

neha nāneti cāmnāyād indro māyābhir ity api | ajāyamāno bahudhā māyayā jāyate tu saḥ ||

Traducción: La śruti afirma que aquí no hay multiplicidad y que lo no nacido aparece como muchos mediante Māyā; la diversidad es manifestación, no división real.

Kārikā 3.25

संभूतेर् अपवादाच् च संभवः प्रतिषिध्यते । को न्व् एनं जनयेद् इति कारणं प्रतिषिध्यते ॥

saṃbhūter apavādāc ca saṃbhavaḥ pratiṣidhyate | ko nv enaṃ janayed iti kāraṇaṃ pratiṣidhyate ||

Traducción: Los textos que niegan la producción y preguntan quién podría causar al Ātman eliminan tanto el nacimiento como una causa previa de lo no nacido.

Kārikā 3.26 ★★

स एष नेति नेतीति व्याख्यातं निह्नुते यतः । सर्वम् अग्राह्यभावेन हेतुनाजं प्रकाशते ॥

sa eṣa neti netīti vyākhyātaṃ nihnute yataḥ | sarvam agrāhyabhāvena hetunājaṃ prakāśate ||

Traducción: La enseñanza neti neti niega toda objetivación; precisamente porque Ātman no puede ser captado como objeto, se revela como no nacido.

Nota clave: Neti neti no convierte Brahman en una nada; niega toda captura objetiva de aquello que es condición de posibilidad de toda experiencia.

Kārikā 3.27

सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतः । तत्त्वतो जायते यस्य जातं तस्य हि जायते ॥

sato hi māyayā janma yujyate na tu tattvataḥ | tattvato jāyate yasya jātaṃ tasya hi jāyate ||

Traducción: Puede hablarse de nacimiento aparente de lo real mediante Māyā, pero no de nacimiento verdadero; lo que nace realmente tendría que haber sido ya algo nacido.

Kārikā 3.28 ★★

असतो मायया जन्म तत्त्वतो नैव युज्यते । वन्ध्यापुत्रो न तत्त्वेन मायया वापि जायते ॥

asato māyayā janma tattvato naiva yujyate | vandhyāputro na tattvena māyayā vāpi jāyate ||

Traducción: Tampoco puede nacer lo absolutamente inexistente, ni siquiera por Māyā: el hijo de una mujer estéril no nace ni realmente ni como entidad efectiva.

Kārikā 3.29

यथा स्वप्ने द्वयाभासं स्पन्दते मायया मनः । तथा जाग्रद्द्वयाभासं स्पन्दते मायया मनः ॥

yathā svapne dvayābhāsaṃ spandate māyayā manaḥ | tathā jāgraddvayābhāsaṃ spandate māyayā manaḥ ||

Traducción: Como en sueño la mente no dual parece vibrar en forma de dualidad por Māyā, también en vigilia aparece como sujeto y objeto.

Kārikā 3.30

अद्वयं च द्वयाभासं मनः स्वप्ने न संशयः । अद्वयं च द्वयाभासं तथा जाग्रन् न संशयः ॥

advayaṃ ca dvayābhāsaṃ manaḥ svapne na saṃśayaḥ | advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgran na saṃśayaḥ ||

Traducción: En sueño y en vigilia lo no dual presenta apariencia dual; el hecho de que aparezcan dos polos no establece dos realidades independientes.

Kārikā 3.31 ★★★

मनोदृश्यम् इदं द्वैतं यत् किञ्चित् सचराचरम् । मनसो ह्य् अमनीभावे द्वैतं नैवोपलभ्यते ॥

manodṛśyam idaṃ dvaitaṃ yat kiñcit sacarācaram | manaso hy amanībhāve dvaitaṃ naivopalabhyate ||

Traducción: Toda la dualidad móvil e inmóvil es objeto de la mente; cuando cesa la construcción mental dualizante, la dualidad ya no se presenta como realidad autónoma.

Nota clave: Amanībhāva no significa destrucción del cerebro ni inconsciencia. Es cese de la absolutización dualizante de la mente.

Kārikā 3.32

आत्मसत्यानुबोधेन न संकल्पयते यदा । अमनस्तां तदा याति ग्राह्याभावे तदग्रहम् ॥

ātmasatyānubodhena na saṃkalpayate yadā | amanastāṃ tadā yāti grāhyābhāve tadagraham ||

Traducción: Cuando, por conocimiento de la verdad de Ātman, cesa la construcción conceptual, la mente entra en amanībhāva: sin objeto separado, tampoco queda un acto de aprehensión separado.

Kārikā 3.33 ★★★

अकल्पमजं ज्ञानं ज्ञेयाभिन्नं प्रचक्षते । ब्रह्म ज्ञेयम् अजं नित्यम् अजेनाजं विबुध्यते ॥

akalpamajaṃ jñānaṃ jñeyābhinnaṃ pracakṣate | brahma jñeyam ajaṃ nityam ajenājaṃ vibudhyate ||

Traducción: Se declara que el conocimiento no conceptual y no nacido no es distinto de lo conocido; Brahman, no nacido y eterno, es reconocido por ese mismo conocimiento no nacido.

Nota clave: En Brahma-jñāna no quedan finalmente tres realidades: conocedor, acto de conocer y Brahman conocido. Jñāna es jñeyābhinna, no separado de lo conocido.

Kārikā 3.34 ★★

निगृहीतस्य मनसो निर्विकल्पस्य धीमतः । प्रचारः स तु विज्ञेयः सुषुप्तेऽन्यो न तत्समः ॥

nigṛhītasya manaso nirvikalpasya dhīmataḥ | pracāraḥ sa tu vijñeyaḥ suṣupte ‘nyo na tatsamaḥ ||

Traducción: La mente del sabio, recogida y libre de construcciones, debe distinguirse del estado de sueño profundo; su modo de funcionamiento no es mera inconsciencia.

Kārikā 3.35 ★★★

लीयते हि सुषुप्ते तन् निगृहीतं न लीयते । तद् एव निर्भयं ब्रह्म ज्ञानलोकं समन्ततः ॥

līyate hi suṣupte tan nigṛhītaṃ na līyate | tad eva nirbhayaṃ brahma jñānalokaṃ samantataḥ ||

Traducción: En suṣupti la mente se disuelve en latencia; en la comprensión estable no se disuelve, sino que permanece clara. Esa claridad sin miedo es Brahman, luz del conocimiento.

Nota clave: Suṣupti es laya: la mente queda latente. La comprensión estable no es laya, sino claridad. Ausencia de dualidad por ignorancia no equivale a ausencia de dualidad por conocimiento.

Kārikā 3.36

अजम् अनिन्द्रम् अस्वप्नम् अनामकम् अरूपकम् । सकृद्विभातं सर्वज्ञं नोपचारः कथञ्चन ॥

ajam anindram asvapnam anāmakam arūpakam | sakṛdvibhātaṃ sarvajñaṃ nopacāraḥ kathañcana ||

Traducción: Brahman es no nacido, sin sueño profundo ni onírico, sin nombre ni forma, auto-luminoso y no sujeto a atribuciones convencionales.

Kārikā 3.37

सर्वाभिलापविगतः सर्वचिन्तासमुत्थितः । सुप्रशान्तः सकृज्ज्योतिः समाधिर् अचलोऽभयः ॥

sarvābhilāpavigataḥ sarvacintāsamutthitaḥ | supraśāntaḥ sakṛjjyotiḥ samādhir acalo ‘bhayaḥ ||

Traducción: Está más allá de toda expresión y pensamiento, completamente pacificado, luminoso por sí mismo, estable, sin temor y no dependiente de un estado producido.

Kārikā 3.38

ग्रहो न तत्र नोत्सर्गश् चिन्ता यत्र न विद्यते । आत्मसंस्थं तदा ज्ञानम् अजाति समतां गतम् ॥

graho na tatra notsargaś cintā yatra na vidyate | ātmasaṃsthaṃ tadā jñānam ajāti samatāṃ gatam ||

Traducción: Donde no hay construcción mental no hay ni apropiación ni rechazo; el conocimiento establecido en Ātman descansa en la igualdad de Ajāti.

Kārikā 3.39 ★★★

अस्पर्शयोगो वै नाम दुर्दर्शः सर्वयोगिभिः । योगिनो बिभ्यति ह्य् अस्माद् अभये भयदर्शिनः ॥

asparśayogo vai nāma durdarśaḥ sarvayogibhiḥ | yogino bibhyati hy asmād abhaye bhayadarśinaḥ ||

Traducción: Asparśa-yoga, el yoga sin relación dual absoluta, es difícil de comprender incluso para yoguis; algunos ven miedo precisamente donde la realidad es ausencia de miedo.

Nota clave: Asparśa-yoga: no contacto en sentido ontológico, no aislamiento sensorial. Si no hay dos realidades últimas, no existe una relación real que deba unirlas.

Kārikā 3.40

मनसो निग्रहायत्तम् अभयं सर्वयोगिनाम् । दुःखक्षयः प्रबोधश् चाप्य् अक्षया शान्तिर् एव च ॥

manaso nigrahāyattam abhayaṃ sarvayoginām | duḥkhakṣayaḥ prabodhaś cāpy akṣayā śāntir eva ca ||

Traducción: Para el yogui, disciplina de la mente, cese del sufrimiento, despertar y paz imperecedera dependen de un dominio lúcido de la mente.

Kārikā 3.41

उत्सेक उदधेर् यद्वत् कुशाग्रेणैकबिन्दुना । मनसो निग्रहस् तद्वद् भवेद् अपरिखेदतः ॥

utseka udadher yadvat kuśāgreṇaikabindunā | manaso nigrahas tadvad bhaved aparikhedataḥ ||

Traducción: El control mental se cultiva con perseverancia, como si se vaciara el océano gota a gota con la punta de una brizna de kuśa: constancia sin desaliento.

Kārikā 3.42

उपायेन निगृह्णीयाद् विक्षिप्तं कामभोगयोः । सुप्रसन्नं लये चैव यथा कामो लयस् तथा ॥

upāyena nigṛhṇīyād vikṣiptaṃ kāmabhogayoḥ | suprasannaṃ laye caiva yathā kāmo layas tathā ||

Traducción: Mediante medios adecuados se recoge la mente cuando se dispersa hacia deseo y disfrute, y también cuando cae en laya; tanto el deseo como la absorción inerte son obstáculos.

Kārikā 3.43

दुःखं सर्वम् अनुस्मृत्य कामभोगान् निवर्तयेत् । अजं सर्वमनुस्मृत्य जातं नैव तु पश्यति ॥

duḥkhaṃ sarvam anusmṛtya kāmabhogān nivartayet | ajaṃ sarvamanusmṛtya jātaṃ naiva tu paśyati ||

Traducción: Recordando la insatisfacción inherente a los placeres condicionados, se abandona su persecución compulsiva; recordando lo no nacido, deja de verse nacimiento real.

Kārikā 3.44 ★★★

लये संबोधयेच् चित्तं विक्षिप्तं शमयेत् पुनः । सकषायं विजानीयात् समप्राप्तं न चालयेत् ॥

laye saṃbodhayec cittaṃ vikṣiptaṃ śamayet punaḥ | sakaṣāyaṃ vijānīyāt samaprāptaṃ na cālayet ||

Traducción: Si la mente cae en laya debe despertarse; si se dispersa, aquietarse; si está teñida por kaṣāya, reconocerlo; y si alcanza equilibrio, no perturbarla.

Nota clave: Mapa práctico de obstáculos: laya (hundimiento), vikṣepa (dispersión), kaṣāya (coloración latente) y, en el verso siguiente, el apego al placer meditativo.

Kārikā 3.45

नास्वादयेत् सुखं तत्र निःसङ्गः प्रज्ञया भवेत् । निश्चलं निश्चरच् चित्तम् एकीकुर्यात् प्रयत्नतः ॥

nāsvādayet sukhaṃ tatra niḥsaṅgaḥ prajñayā bhavet | niścalaṃ niścarac cittam ekīkuryāt prayatnataḥ ||

Traducción: No debe saborearse ni apropiarse el placer que surge en la serenidad meditativa; mediante prajñā se permanece desapegado y se estabiliza la mente sin complacencia.

Kārikā 3.46 ★★★

यदा न लीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः । अनिङ्गनम् अनाभासं निष्पन्नं ब्रह्म तत् तदा ॥

yadā na līyate cittaṃ na ca vikṣipyate punaḥ | aniṅganam anābhāsaṃ niṣpannaṃ brahma tat tadā ||

Traducción: Cuando la mente no cae en laya ni vuelve a dispersarse, queda sin agitación ni proyección objetiva; entonces la realización de Brahman está plenamente establecida.

Nota clave: No dice que la mente se transforme ontológicamente en Brahman. Indica que, al cesar laya y vikṣepa, la comprensión no dual queda establecida.

Kārikā 3.47

स्वस्थं शान्तं सनिर्वाणम् अकथ्यं सुखम् उत्तमम् । अजम् अजेन ज्ञेयेन सर्वज्ञं परिचक्षते ॥

svasthaṃ śāntaṃ sanirvāṇam akathyaṃ sukham uttamam | ajam ajena jñeyena sarvajñaṃ paricakṣate ||

Traducción: Brahman es establecido en sí mismo, pacífico, nirvāṇa, inexpresable, dicha suprema y no nacido; es conocido mediante un conocimiento que no es otro que ello.

Kārikā 3.48 ★★★

न कश्चिज् जायते जीवः संभवोऽस्य न विद्यते । एतत् तद् उत्तमं सत्यं यत्र किञ्चिन् न जायते ॥

na kaścij jāyate jīvaḥ saṃbhavo ‘sya na vidyate | etat tad uttamaṃ satyaṃ yatra kiñcin na jāyate ||

Traducción: Ningún jīva nace realmente ni posee originación verdadera; esta es la verdad suprema: nada, en sentido último, nace.

Nota clave: Cierre del Advaita Prakaraṇa: ningún jīva nace realmente. La individualidad aparece como limitación de Ātman, no como una sustancia nueva.

Checkpoint — Advaita Prakaraṇa

  • 1–10: Jīva y Ātman: analogía del espacio y las vasijas.
  • 11–20: Apoyo upaniṣádico, enseñanza gradual y no-división de lo no nacido.
  • 21–30: Inmortalidad no producida, śruti-yukti, neti neti y apariencia dual.
  • 31–38: Amanībhāva, conocimiento no conceptual y diferencia respecto de suṣupti.
  • 39–48: Asparśa-yoga; laya, vikṣepa, kaṣāya y culminación en Ajāti.

Hueso del capítulo: no hay que recomponer una unidad que se rompió. El jīva nunca fue un fragmento separado de Brahman.

7. Alātaśānti Prakaraṇa — El apaciguamiento del tizón

El capítulo final despliega una dialéctica extensa contra la originación absoluta y culmina en la metáfora del alāta: formas visibles sin nacimiento de nuevas sustancias.

Bloque Función doctrinal
1–10 Salutación, Asparśa-yoga y naturaleza no nacida.
11–30 Crítica sistemática de causa y efecto.
31–46 Sueño-vigilia, percepción y realidad dependiente.
47–54 La analogía del alāta: figuras sin producción de sustancias.
55–60 Causalidad, saṃsāra, Māyā y dos niveles de discurso.
61–70 Dualidad aparente, sujeto-objeto y nacimiento del jīva.
71–80 Ajāti, no-causalidad última, desapego y ausencia de miedo.
81–90 Ātman auto-luminoso y retorno al análisis de los tres estados.
91–100 Pureza originaria, Asaṅga, no-multiplicidad y cierre.

Kārikā 4.1

ज्ञानेनाकाशकल्पेन धर्मान्यो गगनोपमान् । ज्ञेयाभिन्नेन संबुद्धस् तं वन्दे द्विपदां वरम् ॥

jñānenākāśakalpena dharmānyo gaganopamān | jñeyābhinnena saṃbuddhas taṃ vande dvipadāṃ varam ||

Traducción: Me inclino ante el mejor de los hombres, plenamente despierto mediante un conocimiento semejante al espacio y no distinto de lo conocido, que comprendió los dharmas semejantes al espacio.

Kārikā 4.2

अस्पर्शयोगो वै नाम सर्वसत्त्वसुखो हितः । अविवादोऽविरुद्धश् च देशितस् तं नमाम्य् अहम् ॥

asparśayogo vai nāma sarvasattvasukho hitaḥ | avivādo ‘viruddhaś ca deśitas taṃ namāmy aham ||

Traducción: Me inclino ante la enseñanza llamada Asparśa-yoga, beneficiosa para todos los seres, libre de disputa y de contradicción.

Kārikā 4.3

भूतस्य जातिम् इच्छन्ति वादिनः केचिद् एव हि । अभूतस्यापरे धीरा विवदन्तः परस्परम् ॥

bhūtasya jātim icchanti vādinaḥ kecid eva hi | abhūtasyāpare dhīrā vivadantaḥ parasparam ||

Traducción: Algunos sostienen el nacimiento de lo que ya existe; otros, el nacimiento de lo que no existe. Así disputan entre sí.

Kārikā 4.4 ★★★

भूतं न जायते किञ्चिद् अभूतं नैव जायते । विवदन्तोऽद्वया ह्य् एवम् अजातिं ख्यापयन्ति ते ॥

bhūtaṃ na jāyate kiñcid abhūtaṃ naiva jāyate | vivadanto ‘dvayā hy evam ajātiṃ khyāpayanti te ||

Traducción: Lo que ya existe no nace y lo absolutamente inexistente tampoco nace; al refutarse mutuamente, ambas posiciones terminan haciendo visible Ajāti.

Nota clave: Gauḍapāda usa la disputa entre teorías causales para mostrar que ni lo ya existente ni lo absolutamente inexistente pueden comenzar a existir en sentido absoluto.

Kārikā 4.5

ख्याप्यमानाम् अजातिं तैर् अनुमोदामहे वयम् । विवदामो न तैः सार्धम् अविवादं निबोधत ॥

khyāpyamānām ajātiṃ tair anumodāmahe vayam | vivadāmo na taiḥ sārdham avivādaṃ nibodhata ||

Traducción: Aceptamos la Ajāti que sus propias argumentaciones ponen de manifiesto; no necesitamos disputar con ellos: compréndase esta posición libre de conflicto.

Kārikā 4.6

अजातस्यैव धर्मस्य जातिम् इच्छन्ति वादिनः । अजातो ह्य् अमृतो धर्मो मर्त्यतां कथम् एष्यति ॥

ajātasyaiva dharmasya jātim icchanti vādinaḥ | ajāto hy amṛto dharmo martyatāṃ katham eṣyati ||

Traducción: Los polemistas atribuyen nacimiento a lo no nacido; pero una realidad no nacida e inmortal no puede convertirse realmente en mortal.

Kārikā 4.7

न भवत्य् अमृतं मर्त्यं न मर्त्यम् अमृतं तथा । प्रकृतेर् अन्यथाभावो न कथञ्चिद् भविष्यति ॥

na bhavaty amṛtaṃ martyaṃ na martyam amṛtaṃ tathā | prakṛter anyathābhāvo na kathañcid bhaviṣyati ||

Traducción: Lo inmortal no se vuelve mortal ni lo mortal inmortal; la naturaleza esencial no se transforma en su contrario.

Kārikā 4.8

स्वभावेनामृतो यस्य धर्मो गच्छति मर्त्यताम् । कृतकेनामृतस् तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः ॥

svabhāvenāmṛto yasya dharmo gacchati martyatām | kṛtakenāmṛtas tasya kathaṃ sthāsyati niścalaḥ ||

Traducción: Si lo inmortal por naturaleza pudiera hacerse mortal, una inmortalidad producida después tampoco podría permanecer estable.

Kārikā 4.9 ★★

सांसिद्धिकी स्वाभाविकी सहजा अकृता च या । प्रकृतिः सेति विज्ञेया स्वभावं न जहाति या ॥

sāṃsiddhikī svābhāvikī sahajā akṛtā ca yā | prakṛtiḥ seti vijñeyā svabhāvaṃ na jahāti yā ||

Traducción: Prakṛti es aquello inherente, natural, connatural y no producido que nunca abandona su propio carácter.

Kārikā 4.10

जरामरणनिर्मुक्ताः सर्वे धर्माः स्वभावतः । जरामरणम् इच्छन्तश् च्यवन्ते तन्मनीषया ॥

jarāmaraṇanirmuktāḥ sarve dharmāḥ svabhāvataḥ | jarāmaraṇam icchantaś cyavante tanmanīṣayā ||

Traducción: Todos los dharmas están, por su naturaleza, libres de vejez y muerte; al concebirse sometidos a ellas parecen apartarse de esa naturaleza.

Kārikā 4.11

कारणं यस्य वै कार्यं कारणं तस्य जायते । जायमानं कथम् अजं भिन्नं नित्यं कथं च तत् ॥

kāraṇaṃ yasya vai kāryaṃ kāraṇaṃ tasya jāyate | jāyamānaṃ katham ajaṃ bhinnaṃ nityaṃ kathaṃ ca tat ||

Traducción: Si el efecto es la causa misma, entonces la causa nace al hacerse efecto; pero lo que nace no puede seguir llamándose no nacido e inmutable.

Kārikā 4.12

कारणाद् यद्य् अनन्यत्वम् अतः कार्यम् अजं यदि । जायमानाद् धि वै कार्यात् कारणं ते कथं ध्रुवम् ॥

kāraṇād yady ananyatvam ataḥ kāryam ajaṃ yadi | jāyamānād dhi vai kāryāt kāraṇaṃ te kathaṃ dhruvam ||

Traducción: Si efecto y causa no son diferentes, el efecto debería compartir el carácter no nacido de la causa; si el efecto nace, la permanencia de la causa queda comprometida.

Kārikā 4.13

अजाद् वै जायते यस्य दृष्टान्तस् तस्य नास्ति वै । जाताच् च जायमानस्य न व्यवस्था प्रसज्यते ॥

ajād vai jāyate yasya dṛṣṭāntas tasya nāsti vai | jātāc ca jāyamānasya na vyavasthā prasajyate ||

Traducción: No hay ejemplo adecuado de algo realmente nacido que proceda de lo absolutamente no nacido; y si cada cosa nacida procede de otra nacida, aparece regresión indefinida.

Kārikā 4.14

हेतोर् आदिः फलं येषाम् आदिर् हेतुः फलस्य च । हेतोः फलस्य चानादिः कथं तैर् उपवर्ण्यते ॥

hetor ādiḥ phalaṃ yeṣām ādir hetuḥ phalasya ca | hetoḥ phalasya cānādiḥ kathaṃ tair upavarṇyate ||

Traducción: Si el efecto origina la causa y la causa origina el efecto, no puede explicarse coherentemente cómo ambos son a la vez sin comienzo.

Kārikā 4.15

हेतोर् आदिः फलं येषाम् आदिर् हेतुः फलस्य च । तथा जन्म भवेत् तेषां पुत्राज् जन्म पितुर् यथा ॥

hetor ādiḥ phalaṃ yeṣām ādir hetuḥ phalasya ca | tathā janma bhavet teṣāṃ putrāj janma pitur yathā ||

Traducción: Hacer del efecto origen de la causa y de la causa origen del efecto equivale a decir que el padre nace de su propio hijo.

Kārikā 4.16

संभवे हेतुफलयोर् एषितव्यः क्रमस् त्वया । युगपत्संभवे यस्माद् असंबन्धो विषाणवत् ॥

saṃbhave hetuphalayor eṣitavyaḥ kramas tvayā | yugapatsaṃbhave yasmād asaṃbandho viṣāṇavat ||

Traducción: Si causa y efecto nacen, debe establecerse su orden; si surgieran simultáneamente, no habría relación causal entre ellos, como entre dos cuernos de un animal.

Kārikā 4.17

फलाद् उत्पद्यमानः सन् न ते हेतुः प्रसिध्यति । अप्रसिद्धः कथं हेतुः फलम् उत्पादयिष्यति ॥

phalād utpadyamānaḥ san na te hetuḥ prasidhyati | aprasiddhaḥ kathaṃ hetuḥ phalam utpādayiṣyati ||

Traducción: Si la causa misma se produce desde el efecto, aún no está establecida; una causa no establecida no puede explicar ese efecto.

Kārikā 4.18

यदि हेतोः फलात् सिद्धिः फलसिद्धिश् च हेतुतः । कतरत् पूर्वनिष्पन्नं यस्य सिद्धिर् अपेक्षया ॥

yadi hetoḥ phalāt siddhiḥ phalasiddhiś ca hetutaḥ | katarat pūrvaniṣpannaṃ yasya siddhir apekṣayā ||

Traducción: Si la causa depende del efecto y el efecto de la causa, ¿cuál está establecido primero para que el otro dependa de él?

Kārikā 4.19

अशक्तिर् अपरिज्ञानं क्रमकोपोऽथ वा पुनः । एवं हि सर्वथा बुद्धैर् अजातिः परिदीपिता ॥

aśaktir aparijñānaṃ kramakopo ‘tha vā punaḥ | evaṃ hi sarvathā buddhair ajātiḥ paridīpitā ||

Traducción: La imposibilidad de establecer capacidad causal, conocimiento suficiente y orden coherente conduce a los sabios a iluminar Ajāti.

Kārikā 4.20 ★★

बीजाङ्कुराख्यो दृष्टान्तः सदा साध्यसमो हि स । न हि साध्यसमो हेतुः सिद्धौ साध्यस्य युज्यते ॥

bījāṅkurākhyo dṛṣṭāntaḥ sadā sādhyasamo hi sa | na hi sādhyasamo hetuḥ siddhau sādhyasya yujyate ||

Traducción: El ejemplo de semilla y brote necesita él mismo ser demostrado; no puede probar una tesis aquello que depende de la misma tesis para ser válido.

Kārikā 4.21

पूर्वापरापरिज्ञानम् अजातेः परिदीपकम् । जायमानाद् धि वै धर्मात् कथं पूर्वं न गृह्यते ॥

pūrvāparāparijñānam ajāteḥ paridīpakam | jāyamānād dhi vai dharmāt kathaṃ pūrvaṃ na gṛhyate ||

Traducción: La incapacidad de fijar con certeza qué es anterior y qué posterior pone de manifiesto Ajāti: un nacimiento real debería permitir señalar su antecedente causal.

Kārikā 4.22 ★★★

स्वतो वा परतो वापि न किञ्चिद् वस्तु जायते । सद् असत् सदसद् वापि न किञ्चिद् वस्तु जायते ॥

svato vā parato vāpi na kiñcid vastu jāyate | sad asat sadasad vāpi na kiñcid vastu jāyate ||

Traducción: Nada nace de sí mismo ni de otra cosa; tampoco nace algo que sea real, irreal o simultáneamente real e irreal en sentido absoluto.

Nota clave: Cierre lógico de alternativas: nada nace de sí, de otro, siendo sat, asat o ambas cosas. El problema está en dar por supuesta una producción absoluta.

Kārikā 4.23

हेतुर् न जायतेऽनादेः फलं चापि स्वभावतः । आदिर् न विद्यते यस्य तस्य ह्य् आदिर् न विद्यते ॥

hetur na jāyate ‘nādeḥ phalaṃ cāpi svabhāvataḥ | ādir na vidyate yasya tasya hy ādir na vidyate ||

Traducción: La causa no nace de una serie declarada sin comienzo, ni el efecto obtiene un comienzo absoluto por simple naturaleza; lo que no tiene comienzo no puede adquirirlo después.

Kārikā 4.24

प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वम् अन्यथा द्वयनाशतः । संक्लेशस्योपलब्धेश् च परतन्त्रास्तिता मता ॥

prajñapteḥ sanimittatvam anyathā dvayanāśataḥ | saṃkleśasyopalabdheś ca paratantrāstitā matā ||

Traducción: El realista sostiene que toda cognición debe tener una causa objetiva y que la experiencia de aflicción parece exigir objetos externos de los que dependa.

Kārikā 4.25

प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वम् इष्यते युक्तिदर्शनात् । निमित्तस्यानिमित्तत्वम् इष्यते भूतदर्शनात् ॥

prajñapteḥ sanimittatvam iṣyate yuktidarśanāt | nimittasyānimittatvam iṣyate bhūtadarśanāt ||

Traducción: En el razonamiento ordinario puede admitirse una causa para la cognición; examinada últimamente, esa supuesta causa no queda establecida como causa independiente absoluta.

Kārikā 4.26

चित्तं न संस्पृशत्य् अर्थं नार्थाभासं तथैव च । अभूतो हि यतश् चार्थो नार्थाभासस् ततः पृथक् ॥

cittaṃ na saṃspṛśaty arthaṃ nārthābhāsaṃ tathaiva ca | abhūto hi yataś cārtho nārthābhāsas tataḥ pṛthak ||

Traducción: La mente no entra en contacto real con un objeto independiente ni con una apariencia separada de sí; la distinción absoluta entre objeto y representación no se sostiene.

Kārikā 4.27

निमित्तं न सदा चित्तं संस्पृशत्य् अध्वसु त्रिषु । अनिमित्तो विपर्यासः कथं तस्य भविष्यति ॥

nimittaṃ na sadā cittaṃ saṃspṛśaty adhvasu triṣu | animitto viparyāsaḥ kathaṃ tasya bhaviṣyati ||

Traducción: La mente no contacta una causa objetiva absoluta en pasado, presente o futuro; por ello tampoco puede explicarse el error mediante una causa última separada.

Kārikā 4.28 ★★★

तस्मान् न जायते चित्तं चित्तदृश्यं न जायते । तस्य पश्यन्ति ये जातिं खे वै पश्यन्ति ते पदम् ॥

tasmān na jāyate cittaṃ cittadṛśyaṃ na jāyate | tasya paśyanti ye jātiṃ khe vai paśyanti te padam ||

Traducción: La mente no nace realmente ni nacen los objetos vistos por ella; quien busca ese nacimiento es como quien busca huellas en el cielo.

Nota clave: Imagen memorable: buscar el nacimiento absoluto de mente y objetos es como buscar huellas en el cielo.

Kārikā 4.29

अजातं जायते यस्माद् अजातिः प्रकृतिस् ततः । प्रकृतेर् अन्यथाभावो न कथञ्चिद् भविष्यति ॥

ajātaṃ jāyate yasmād ajātiḥ prakṛtis tataḥ | prakṛter anyathābhāvo na kathañcid bhaviṣyati ||

Traducción: Lo no nacido parece nacer, pero Ajāti es su naturaleza; la naturaleza esencial no puede convertirse realmente en otra cosa.

Kārikā 4.30 ★★★

अनादेर् अन्तवत्त्वं च संसारस्य न सेत्स्यति । अनन्तता चादिमतो मोक्षस्य न भविष्यति ॥

anāder antavattvaṃ ca saṃsārasya na setsyati | anantatā cādimato mokṣasya na bhaviṣyati ||

Traducción: Si saṃsāra fuera absolutamente sin comienzo, no podría tener final; y si mokṣa tuviera comienzo real, tampoco podría ser eterno.

Nota clave: Si saṃsāra fuera una realidad eterna no podría acabar; si mokṣa comenzara, sería producido y podría acabar. La liberación no es un acontecimiento nuevo de Ātman.

Kārikā 4.31

आदावन्ते च यन् नास्ति वर्तमानेऽपि तत् तथा । वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः ॥

ādāvante ca yan nāsti vartamāne ‘pi tat tathā | vitathaiḥ sadṛśāḥ santo ‘vitathā iva lakṣitāḥ ||

Traducción: Lo que no existe al principio ni al final carece también de realidad absoluta durante el intervalo, aunque en él parezca real.

Kārikā 4.32

सप्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपद्यते । तस्माद् आद्यन्तवत्त्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः ॥

saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate | tasmād ādyantavattvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ ||

Traducción: La utilidad de las cosas queda contradicha al cambiar de estado; por tener comienzo y fin se las considera mithyā.

Kārikā 4.33

सर्वे धर्मा मृषा स्वप्ने कायस्यान्तनिदर्शनात् । संवृत्तेऽस्मिन् प्रदेशे वै भूतानां दर्शनं कुतः ॥

sarve dharmā mṛṣā svapne kāyasyāntanidarśanāt | saṃvṛtte ‘smin pradeśe vai bhūtānāṃ darśanaṃ kutaḥ ||

Traducción: Los objetos del sueño son aparentes porque parecen contenerse en un espacio corporal limitado que no podría albergar físicamente toda esa extensión.

Kārikā 4.34

न युक्तं दर्शनं गत्वा कालस्यानियमाद् गतौ । प्रतिबुद्धश् च वै सर्वस् तस्मिन् देशे न विद्यते ॥

na yuktaṃ darśanaṃ gatvā kālasyāniyamād gatau | pratibuddhaś ca vai sarvas tasmin deśe na vidyate ||

Traducción: No es razonable afirmar un viaje real en el sueño: el tiempo no concuerda y, al despertar, el soñador no está en el lugar visitado.

Kārikā 4.35

मित्राद्यैः सह संमन्त्र्य संबुद्धौ न प्रपद्यते । गृहीतं चापि यत् किञ्चित् प्रतिबुद्धो न पश्यति ॥

mitrādyaiḥ saha saṃmantrya saṃbuddhau na prapadyate | gṛhītaṃ cāpi yat kiñcit pratibuddho na paśyati ||

Traducción: Las conversaciones y adquisiciones del sueño no quedan establecidas al despertar; pertenecen al orden propio del estado onírico.

Kārikā 4.36

स्वप्ने चावस्तुकः कायः पृथग् अन्यस्य दर्शनात् । यथा कायस् तथा सर्वं चित्तदृश्यम् अवस्तुकम् ॥

svapne cāvastukaḥ kāyaḥ pṛthag anyasya darśanāt | yathā kāyas tathā sarvaṃ cittadṛśyam avastukam ||

Traducción: Incluso el cuerpo del sueño carece de sustancialidad independiente, pues existe el cuerpo dormido distinto de él; lo mismo vale para todo lo visto por la mente soñante.

Kārikā 4.37

ग्रहणाज् जागरितवत् तद्धेतुः स्वप्न इष्यते । तद् धेतुत्वात् तु तस्यैव सज्जागरितम् इष्यते ॥

grahaṇāj jāgaritavat taddhetuḥ svapna iṣyate | tad dhetutvāt tu tasyaiva sajjāgaritam iṣyate ||

Traducción: Se argumenta que la vigilia causa el sueño porque sus experiencias proporcionan material onírico, y desde ahí se pretende inferir realidad absoluta para la vigilia.

Kārikā 4.38 ★★★

उत्पादस्याप्रसिद्धत्वाद् अजं सर्वम् उदाहृतम् । न च भूताद् अभूतस्य संभवोऽस्ति कथञ्चन ॥

utpādasyāprasiddhatvād ajaṃ sarvam udāhṛtam | na ca bhūtād abhūtasya saṃbhavo ‘sti kathañcana ||

Traducción: Pero la producción real no ha quedado demostrada; por eso se declara todo no nacido, y de lo existente no surge una entidad absolutamente inexistente.

Kārikā 4.39

असज् जागरिते दृष्ट्वा स्वप्ने पश्यति तन्मयः । असत्स्वप्नेऽपि दृष्ट्वा च प्रतिबुद्धौ न पश्यति ॥

asaj jāgarite dṛṣṭvā svapne paśyati tanmayaḥ | asatsvapne ‘pi dṛṣṭvā ca pratibuddhau na paśyati ||

Traducción: Lo visto en vigilia puede reaparecer en sueño, pero lo visto en sueño no se encuentra necesariamente al despertar; esa asimetría funcional no convierte la vigilia en realidad absoluta.

Kārikā 4.40

नास्त्य् असद्धेतुकम् असत् सदसद्धेतुकं तथा । सच् च सद्धेतुकं नास्ति सद्धेतुकम् असत् कुतः ॥

nāsty asaddhetukam asat sadasaddhetukaṃ tathā | sac ca saddhetukaṃ nāsti saddhetukam asat kutaḥ ||

Traducción: Ninguna combinación de real e irreal logra fundar una producción absoluta coherente: ni lo irreal de lo irreal, ni lo real de lo irreal, ni lo real de lo real, ni lo irreal de lo real.

Kārikā 4.41

विपर्यासाद् यथा जाग्रद् अचिन्त्यान् भूतवत् स्पृशेत् । तथा स्वप्ने विपर्यासाद् धर्मांस् तत्रैव पश्यति ॥

viparyāsād yathā jāgrad acintyān bhūtavat spṛśet | tathā svapne viparyāsād dharmāṃs tatraiva paśyati ||

Traducción: Por viparyāsa, tanto en vigilia como en sueño se toman apariencias por entidades con realidad propia; cambia el estado, no el mecanismo básico de atribución.

Kārikā 4.42

उपलम्भात् समाचाराद् अस्ति वस्तुत्ववादिनाम् । जातिस् तु देशिता बुद्धैर् अजातेस् त्रसतां सदा ॥

upalambhāt samācārād asti vastutvavādinām | jātis tu deśitā buddhair ajātes trasatāṃ sadā ||

Traducción: Quienes defienden realidad objetiva apelan a percepción y conducta práctica; a quienes temen Ajāti se les enseña provisionalmente la originación como medio pedagógico.

Kārikā 4.43

अजातेस् त्रसतां तेषाम् उपलम्भाद् वियन्ति ये । जातिदोषा न सेत्स्यन्ति दोषोऽप्य् अल्पो भविष्यति ॥

ajātes trasatāṃ teṣām upalambhād viyanti ye | jātidoṣā na setsyanti doṣo ‘py alpo bhaviṣyati ||

Traducción: Para quienes aún no pueden asumir Ajāti, la aceptación provisional de nacimiento y causalidad puede tener función didáctica sin constituir la verdad definitiva.

Kārikā 4.44

उपलम्भात् समाचारान् मायाहस्ती यथोच्यते । उपलम्भात् समाचाराद् अस्ति वस्तु तथोच्यते ॥

upalambhāt samācārān māyāhastī yathocyate | upalambhāt samācārād asti vastu tathocyate ||

Traducción: Un elefante mágico puede ser percibido y provocar interacción sin ser un elefante sustancial; del mismo modo, percepción y uso práctico no prueban realidad absoluta.

Kārikā 4.45 ★★★

जात्याभासं चलाभासं वस्त्वाभासं तथैव च । अजाचलम् अवस्तुत्वं विज्ञानं शान्तम् अद्वयम् ॥

jātyābhāsaṃ calābhāsaṃ vastvābhāsaṃ tathaiva ca | ajācalam avastutvaṃ vijñānaṃ śāntam advayam ||

Traducción: La Conciencia parece nacer, moverse y convertirse en objetos; en realidad es no nacida, inmóvil, no objetiva, pacífica y no dual.

Nota clave: Vijñāna parece nacer, moverse y objetivarse, pero su naturaleza se declara aja, acala, śānta y advaya.

Kārikā 4.46

एवं न जायते चित्तम् एवं धर्मा अजाः स्मृताः । एवम् एव विजानन्तो न पतन्ति विपर्यये ॥

evaṃ na jāyate cittam evaṃ dharmā ajāḥ smṛtāḥ | evam eva vijānanto na patanti viparyaye ||

Traducción: Así, ni la mente ni los dharmas nacen realmente; quien comprende esto deja de caer en la inversión que absolutiza las apariencias.

Kārikā 4.47 ★★★

ऋजुवक्रादिकाभासम् अलातस्पन्दितं यथा । ग्रहणग्राहकाभासं विज्ञानस्पन्दितं तथा ॥

ṛjuvakrādikābhāsam alātaspanditaṃ yathā | grahaṇagrāhakābhāsaṃ vijñānaspanditaṃ tathā ||

Traducción: Como un tizón encendido en movimiento parece trazar líneas rectas, curvas y círculos, la Conciencia aparentemente movida parece desplegar conocedor y conocido.

Nota clave: Verso emblemático del capítulo: el tizón en movimiento produce figuras luminosas aparentes sin fabricar círculos o líneas como sustancias nuevas.

Kārikā 4.48 ★★★

अस्पन्दमानम् अलातम् अनाभासम् अजं यथा । अस्पन्दमानं विज्ञानम् अनाभासम् अजं तथा ॥

aspandamānam alātam anābhāsam ajaṃ yathā | aspandamānaṃ vijñānam anābhāsam ajaṃ tathā ||

Traducción: Cuando el tizón no se mueve no produce aquellas figuras; del mismo modo, la Conciencia es en sí inmóvil, no nacida y libre de las apariencias que se le atribuyen.

Nota clave: Cuando el tizón queda quieto se ve que nunca fue las figuras. La analogía no implica que Brahman se mueva realmente: el spanda es apariencia.

Kārikā 4.49 ★★

अलाते स्पन्दमाने वै नाभासा अन्यतो भुवः । न ततोऽन्यत्र निस्पन्दान् नालातं प्रविशन्ति ते ॥

alāte spandamāne vai nābhāsā anyato bhuvaḥ | na tato ‘nyatra nispandān nālātaṃ praviśanti te ||

Traducción: Las figuras del tizón no vienen de otro lugar cuando aparecen ni se marchan a otro lugar cuando desaparecen; tampoco regresan al tizón.

Nota clave: Las figuras no vienen de ningún lugar ni se van a ningún lugar. Aparición no equivale a nacimiento y desaparición no equivale a destrucción.

Kārikā 4.50 ★★

न निर्गता अलातात् ते द्रव्यत्वाभावयोगतः । विज्ञानेऽपि तथैव स्युर् आभासस्याविशेषतः ॥

na nirgatā alātāt te dravyatvābhāvayogataḥ | vijñāne ‘pi tathaiva syur ābhāsasyāviśeṣataḥ ||

Traducción: Las figuras no salen realmente del tizón porque carecen de sustancialidad propia; así deben comprenderse también las apariencias respecto de la Conciencia.

Kārikā 4.51

विज्ञाने स्पन्दमाने वै नाभासा अन्यतोभुवः । न ततोऽन्यत्र निस्पन्दान् न विज्ञानं विशन्ति ते ॥

vijñāne spandamāne vai nābhāsā anyatobhuvaḥ | na tato ‘nyatra nispandān na vijñānaṃ viśanti te ||

Traducción: Cuando la Conciencia parece moverse, las apariencias no llegan desde fuera; y cuando cesa ese movimiento aparente, tampoco se marchan ni entran en la Conciencia.

Kārikā 4.52

न निर्गतास् ते विज्ञानाद् द्रव्यत्वाभावयोगतः । कार्यकारणताभावाद् यतोऽचिन्त्याः सदैव ते ॥

na nirgatās te vijñānād dravyatvābhāvayogataḥ | kāryakāraṇatābhāvād yato ‘cintyāḥ sadaiva te ||

Traducción: Las apariencias no salen de la Conciencia porque carecen de sustancialidad propia; al no existir relación absoluta de causa y efecto, su modo de aparición no puede objetivarse finalmente.

Kārikā 4.53

द्रव्यं द्रव्यस्य हेतुः स्याद् अन्यद् अन्यस्य चैव हि । द्रव्यत्वम् अन्यभावो वा धर्माणां नोपपद्यते ॥

dravyaṃ dravyasya hetuḥ syād anyad anyasya caiva hi | dravyatvam anyabhāvo vā dharmāṇāṃ nopapadyate ||

Traducción: Una sustancia puede tomarse convencionalmente como causa de otra, pero a los dharmas considerados desde la realidad última no les corresponde ni sustancialidad independiente ni una alteridad absoluta.

Kārikā 4.54 ★★★

एवं न चित्तजा धर्माश् चित्तं वापि न धर्मजम् । एवं हेतुफलाजातिं प्रविशन्ति मनीषिणः ॥

evaṃ na cittajā dharmāś cittaṃ vāpi na dharmajam | evaṃ hetuphalājātiṃ praviśanti manīṣiṇaḥ ||

Traducción: Los dharmas no nacen de la mente ni la mente nace de los dharmas; así los sabios comprenden la Ajāti de causa y efecto.

Nota clave: Gauḍapāda rechaza ambas simplificaciones: ni la mente individual produce absolutamente el mundo ni un mundo independiente produce absolutamente la mente.

Kārikā 4.55

यावद् धेतुफलावेशस् तावद् धेतुफलोद्भवः । क्षीणे हेतुफलावेशे नास्ति हेतुफलोद्भवः ॥

yāvad dhetuphalāveśas tāvad dhetuphalodbhavaḥ | kṣīṇe hetuphalāveśe nāsti hetuphalodbhavaḥ ||

Traducción: Mientras persista la fijación en causa y efecto, persistirá la apariencia de su producción; extinguida esa fijación, deja de establecerse una originación absoluta.

Kārikā 4.56 ★★★

यावद् धेतुफलावेशः संसारस् तावदायतः । क्षीणे हेतुफलावेशे संसारं न प्रपद्यते ॥

yāvad dhetuphalāveśaḥ saṃsāras tāvadāyataḥ | kṣīṇe hetuphalāveśe saṃsāraṃ na prapadyate ||

Traducción: Mientras domina la fijación en causa y fruto, saṃsāra continúa; cuando esa apropiación causal cesa, deja de producirse la identificación que sostiene saṃsāra.

Nota clave: La fijación causal alimenta la cadena jīva-hacedor-karma-fruto-saṃsāra. El conocimiento corta la identificación, no las relaciones prácticas de la vida ordinaria.

Kārikā 4.57 ★★★

संवृत्या जायते सर्वं शाश्वतं नास्ति तेन वै । सद्भावेन ह्य् अजं सर्वम् उच्छेदस् तेन नास्ति वै ॥

saṃvṛtyā jāyate sarvaṃ śāśvataṃ nāsti tena vai | sadbhāvena hy ajaṃ sarvam ucchedas tena nāsti vai ||

Traducción: Desde la convención todo parece nacer y por ello nada fenoménico es eterno; desde la realidad última todo es no nacido y, por tanto, tampoco hay aniquilación real.

Nota clave: Dos niveles de discurso: saṃvṛti/vyavahāra admite nacimiento y cambio; paramārtha afirma Ajāti y evita tanto eternalismo fenoménico como nihilismo.

Kārikā 4.58 ★★★

धर्मा य इति जायन्ते जायन्ते ते न तत्त्वतः । जन्म मायोपमं तेषां सा च माया न विद्यते ॥

dharmā ya iti jāyante jāyante te na tattvataḥ | janma māyopamaṃ teṣāṃ sā ca māyā na vidyate ||

Traducción: Los dharmas de los que se dice que nacen no nacen en verdad; su nacimiento es semejante a Māyā, y Māyā misma no posee realidad independiente última.

Nota clave: Māyā no es una segunda sustancia al lado de Brahman. Sirve para describir la apariencia, pero ella misma carece de realidad paramārthika independiente.

Kārikā 4.59

यथा मायामयाद् बीजाज् जायते तन्मयोङ्कुरः । नासौ नित्यो न चोच्छेदी तद्वद् धर्मेषु योजना ॥

yathā māyāmayād bījāj jāyate tanmayoṅkuraḥ | nāsau nityo na cocchedī tadvad dharmeṣu yojanā ||

Traducción: Como de una semilla ilusoria aparece un brote igualmente ilusorio, sin eternidad ni aniquilación absolutas, así debe entenderse el surgimiento de los dharmas.

Kārikā 4.60

नाजेषु सर्वधर्मेषु शाश्वताशाश्वताभिधा । यत्र वर्णा न वर्तन्ते विवेकस् तत्र नोच्यते ॥

nājeṣu sarvadharmeṣu śāśvatāśāśvatābhidhā | yatra varṇā na vartante vivekas tatra nocyate ||

Traducción: A lo no nacido no se aplican finalmente las categorías eterno y no eterno; allí donde las palabras no alcanzan, tampoco esas distinciones conceptuales son definitivas.

Kārikā 4.61 ★★

यथा स्वप्ने द्वयाभासं चित्तं चलति मायया । तथा जाग्रद् द्वयाभासं चित्तं चलति मायया ॥

yathā svapne dvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā | tathā jāgrad dvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā ||

Traducción: Como en sueño la mente parece moverse bajo forma dual por Māyā, en vigilia aparece de la misma manera con apariencia de dos.

Kārikā 4.62 ★★

अद्वयं च द्वयाभासं चित्तं स्वप्ने न संशयः । अद्वयं च द्वयाभासं तथा जाग्रन् न संशयः ॥

advayaṃ ca dvayābhāsaṃ cittaṃ svapne na saṃśayaḥ | advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgran na saṃśayaḥ ||

Traducción: No hay duda de que tanto en sueño como en vigilia lo no dual aparece como dual; la dualidad es modo de aparición, no segunda realidad.

Kārikā 4.63

स्वप्नदृक् प्रचरन् स्वप्ने दिक्षु वै दशसु स्थितान् । अण्डजान् स्वेदजान् वापि जीवान् पश्यति यान् सदा ॥

svapnadṛk pracaran svapne dikṣu vai daśasu sthitān | aṇḍajān svedajān vāpi jīvān paśyati yān sadā ||

Traducción: El soñador contempla seres de muchas clases en todas direcciones, como si fueran individuos autónomos dentro del mundo onírico.

Kārikā 4.64

स्वप्नदृक्चित्तदृश्यास् ते न विद्यन्ते ततः पृथक् । तथा तद् दृश्यम् एवेदं स्वप्नदृक्चित्तम् इष्यते ॥

svapnadṛkcittadṛśyās te na vidyante tataḥ pṛthak | tathā tad dṛśyam evedaṃ svapnadṛkcittam iṣyate ||

Traducción: Los seres soñados no existen separados del campo mental del sueño; incluso la propia mente soñante puede ser conocida como contenido de la experiencia.

Kārikā 4.65

चरञ् जागरिते जाग्रद् दिक्षु वै दशसु स्थितान् । अण्डजान् स्वेदजान् वापि जीवान् पश्यति यान् सदा ॥

carañ jāgarite jāgrad dikṣu vai daśasu sthitān | aṇḍajān svedajān vāpi jīvān paśyati yān sadā ||

Traducción: Del mismo modo, en vigilia se contemplan innumerables seres en todas direcciones y se los toma como realidades separadas.

Kārikā 4.66

जाग्रच् चित्तेक्षणीयास् ते न विद्यन्ते ततः पृथक् । तथा तद् दृश्यम् एवेदं जाग्रतश् चित्तम् इष्यते ॥

jāgrac cittekṣaṇīyās te na vidyante tataḥ pṛthak | tathā tad dṛśyam evedaṃ jāgrataś cittam iṣyate ||

Traducción: Los seres de vigilia tampoco quedan establecidos, desde paramārtha, como independientes de la conciencia que los conoce; la propia mente de vigilia es asimismo conocida.

Kārikā 4.67 ★★

उभे ह्य् अन्योन्यदृश्ये ते किं तद् अस्तीति चोच्यते । लक्षणाशून्यम् उभयं तन् मते नैव गृह्यते ॥

ubhe hy anyonyadṛśye te kiṃ tad astīti cocyate | lakṣaṇāśūnyam ubhayaṃ tan mate naiva gṛhyate ||

Traducción: Mente y objeto aparecen en dependencia mutua; ninguno muestra una característica que lo establezca por sí mismo como realidad absoluta independiente.

Kārikā 4.68

यथा स्वप्नमयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥

yathā svapnamayo jīvo jāyate mriyate ‘pi ca | tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca ||

Traducción: Como un jīva de sueño parece nacer y morir dentro del relato onírico, los jīvas aparecen y desaparecen sin que Ātman nazca o muera.

Kārikā 4.69

यथा मायामयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥

yathā māyāmayo jīvo jāyate mriyate ‘pi ca | tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca ||

Traducción: Como un ser creado por ilusión mágica parece nacer y morir, los jīvas se manifiestan y cesan sin adquirir sustancialidad separada.

Kārikā 4.70

यथा निर्मितको जीवो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥

yathā nirmitako jīvo jāyate mriyate ‘pi ca | tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca ||

Traducción: Como una figura artificialmente construida puede representar nacimiento y muerte, así los jīvas aparecen y desaparecen en el plano de la manifestación.

Kārikā 4.71 ★★★

न कश्चिज् जायते जीवः संभवोऽस्य न विद्यते । एतत् तद् उत्तमं सत्यं यत्र किञ्चिन् न जायते ॥

na kaścij jāyate jīvaḥ saṃbhavo ‘sya na vidyate | etat tad uttamaṃ satyaṃ yatra kiñcin na jāyate ||

Traducción: Ningún jīva nace realmente ni tiene origen verdadero; esta es la verdad suprema: nada nace en sentido último.

Nota clave: Repite el cierre de 3.48 para convertirlo en eje del capítulo final: ningún jīva tiene originación real.

Kārikā 4.72

चित्तस्पन्दिकम् एवेदं ग्राह्यग्राहकवद् द्वयम् । चित्तं निर्विषयं नित्यम् असङ्गं तेन कीर्तितम् ॥

cittaspandikam evedaṃ grāhyagrāhakavad dvayam | cittaṃ nirviṣayaṃ nityam asaṅgaṃ tena kīrtitam ||

Traducción: La dualidad de aprehensor y aprehendido es apariencia del movimiento mental; en su naturaleza, la conciencia es sin objeto, eterna y asaṅga.

Kārikā 4.73

योऽस्ति कल्पितसंवृत्या परमार्थेन नास्त्य् असौ । परतन्त्राभिसंवृत्या स्यान् नास्ति परमार्थतः ॥

yo ‘sti kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāsty asau | paratantrābhisaṃvṛtyā syān nāsti paramārthataḥ ||

Traducción: Lo que existe por construcción convencional no existe de ese modo desde paramārtha; lo que depende de condiciones tampoco posee realidad absoluta independiente.

Kārikā 4.74 ★★★

अजः कल्पितसंवृत्या परमार्थेन नाप्य् अजः । परतन्त्रादिनिष्पत्त्या संवृत्या जायते तु सः ॥

ajaḥ kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāpy ajaḥ | paratantrādiniṣpattyā saṃvṛtyā jāyate tu saḥ ||

Traducción: Incluso llamar no nacido a lo real es una designación convencional; desde paramārtha ninguna categoría conceptual lo encierra, aunque convencionalmente se hable de nacimiento.

Nota clave: Incluso «Aja» es una designación pedagógica. Se usa para negar nacimiento, pero Paramārtha no queda encerrado en la oposición nacido/no nacido.

Kārikā 4.75

अभूताभिनिवेशोऽस्ति द्वयं तत्र न विद्यते । द्वयाभावं स बुद्ध्वैव निर्निमित्तो न जायते ॥

abhūtābhiniveśo ‘sti dvayaṃ tatra na vidyate | dvayābhāvaṃ sa buddhvaiva nirnimitto na jāyate ||

Traducción: Hay aferramiento a lo que carece de realidad propia aunque la dualidad no exista últimamente; comprendida la ausencia de dualidad, desaparece la base causal de la identificación naciente.

Kārikā 4.76

यदा न लभते हेतून् उत्तमाधममध्यमान् । तदा न जायते चित्तं हेत्वभावे फलं कुतः ॥

yadā na labhate hetūn uttamādhamamadhyamān | tadā na jāyate cittaṃ hetvabhāve phalaṃ kutaḥ ||

Traducción: Cuando no se encuentra causa absoluta superior, inferior ni intermedia, no puede establecerse un nacimiento real de la mente; sin causa última, ¿de dónde vendría el efecto absoluto?

Kārikā 4.77

अनिमित्तस्य चित्तस्य यानुत्पत्तिः समाद्वया । अजातस्यैव सर्वस्य चित्तदृश्यं हि तद्यतः ॥

animittasya cittasya yānutpattiḥ samādvayā | ajātasyaiva sarvasya cittadṛśyaṃ hi tadyataḥ ||

Traducción: La no-originación de la mente carente de causa absoluta es uniforme y no dual; todo cuanto aparece ante ella es igualmente no nacido.

Kārikā 4.78 ★★★

बुद्ध्वानिमित्ततां सत्यां हेतुं पृथग् अनाप्नुवन् । वीतशोकं तथाकामम् अभयं पदम् अश्नुते ॥

buddhvānimittatāṃ satyāṃ hetuṃ pṛthag anāpnuvan | vītaśokaṃ tathākāmam abhayaṃ padam aśnute ||

Traducción: Comprendiendo de verdad la ausencia de una causa separada e independiente, se alcanza el estado libre de pesar, deseo compulsivo y miedo.

Nota clave: La dialéctica desemboca en vida espiritual: comprender la ausencia de causa separada conduce a vītaśoka, libertad del pesar, y abhaya, ausencia de miedo.

Kārikā 4.79

अभूताभिनिवेशाद् धि सदृशे तत् प्रवर्तते । वस्त्वभावं स बुध्वैव निःसङ्गं विनिवर्तते ॥

abhūtābhiniveśād dhi sadṛśe tat pravartate | vastvabhāvaṃ sa budhvaiva niḥsaṅgaṃ vinivartate ||

Traducción: Por aferramiento a lo que carece de sustancialidad, la mente se dirige hacia apariencias; al comprender la ausencia de realidad independiente, se retira de ese agarre y queda desapegada.

Kārikā 4.80 ★★

निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य निश्चला हि तथा स्थितिः । विषयः स हि बुद्धानां तत् साम्यम् अजम् अद्वयम् ॥

nivṛttasyāpravṛttasya niścalā hi tathā sthitiḥ | viṣayaḥ sa hi buddhānāṃ tat sāmyam ajam advayam ||

Traducción: Cuando cesa el movimiento hacia la dualidad y no vuelve a surgir como absolutización, la estabilidad es inmóvil: esa igualdad no nacida y no dual es el ámbito de los despiertos.

Kārikā 4.81 ★★★

अजम् अनिद्रम् अस्वप्नं प्रभातं भवति स्वयम् । सकृद्विभातो ह्य् एवैष धर्मो धातुस्वभावतः ॥

ajam anidram asvapnaṃ prabhātaṃ bhavati svayam | sakṛdvibhāto hy evaiṣa dharmo dhātusvabhāvataḥ ||

Traducción: Lo no nacido, libre de sueño profundo y sueño onírico entendidos como ignorancia y proyección, se revela por sí mismo; su naturaleza es siempre luminosa.

Nota clave: Ātman no necesita otra conciencia que lo ilumine. Sakṛdvibhāta indica luminosidad propia y constante, no un destello temporal.

Kārikā 4.82

सुखम् आव्रियते नित्यं दुःखं विव्रियते सदा । यस्य कस्य च धर्मस्य ग्रहेण भगवान् असौ ॥

sukham āvriyate nityaṃ duḥkhaṃ vivriyate sadā | yasya kasya ca dharmasya graheṇa bhagavān asau ||

Traducción: El aferramiento a cualquier objeto vela la plenitud propia de Ātman y abre el campo del sufrimiento; la Realidad permanece presente aunque pase inadvertida.

Kārikā 4.83 ★★

अस्ति नास्त्य् अस्ति नास्तीति नास्ति नास्तीति वा पुनः । चलस्थिरोभयाभावैर् आवृणोत्य् एव बालिशः ॥

asti nāsty asti nāstīti nāsti nāstīti vā punaḥ | calasthirobhayābhāvair āvṛṇoty eva bāliśaḥ ||

Traducción: El inmaduro cubre la Realidad con categorías como existe, no existe, ambas o ninguna, y con oposiciones como móvil e inmóvil; ninguna la captura definitivamente.

Kārikā 4.84 ★★

कोट्यश् चतस्र एतास् तु ग्रहैर् यासां सदा वृतः । भगवान् आभिर् अस्पृष्टो येन दृष्टः स सर्वदृक् ॥

koṭyaś catasra etās tu grahair yāsāṃ sadā vṛtaḥ | bhagavān ābhir aspṛṣṭo yena dṛṣṭaḥ sa sarvadṛk ||

Traducción: Estas cuatro posiciones extremas son formas de aferramiento conceptual; quien reconoce Ātman como intocado por ellas comprende la totalidad.

Kārikā 4.85 ★★

प्राप्य सर्वज्ञतां कृत्स्नां ब्राह्मण्यं पदम् अद्वयम् । अनापन्नादिमध्यान्तं किम् अतः परम् ईहते ॥

prāpya sarvajñatāṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇyaṃ padam advayam | anāpannādimadhyāntaṃ kim ataḥ param īhate ||

Traducción: Realizado el estado no dual de Brahman, sin principio, medio ni fin, ¿qué podría quedar todavía por alcanzar?

Kārikā 4.86

विप्राणां विनयो ह्य् एष शमः प्राकृत उच्यते । दमः प्रकृतिदान्तत्वाद् एवं विद्वाञ् शमं व्रजेत् ॥

viprāṇāṃ vinayo hy eṣa śamaḥ prākṛta ucyate | damaḥ prakṛtidāntatvād evaṃ vidvāñ śamaṃ vrajet ||

Traducción: En el conocedor, humildad, serenidad y dominio de los sentidos se vuelven naturales; el sabio permanece en la paz propia de la comprensión.

Kārikā 4.87

सवस्तु सोपलम्भं च द्वयं लौकिकम् इष्यते । अवस्तु सोपलम्भं च शुद्धं लौकिकम् इष्यते ॥

savastu sopalambhaṃ ca dvayaṃ laukikam iṣyate | avastu sopalambhaṃ ca śuddhaṃ laukikam iṣyate ||

Traducción: En vigilia se presenta dualidad con objetos y aprehensión; en sueño hay aprehensión aunque los objetos externos de vigilia no estén presentes.

Kārikā 4.88 ★★

अवस्त्व् अनुपलम्भं च लोकोत्तरम् इति स्मृतम् । ज्ञानं ज्ञेयं च विज्ञेयं सदा बुद्धैः प्रकीर्तितम् ॥

avastv anupalambhaṃ ca lokottaram iti smṛtam | jñānaṃ jñeyaṃ ca vijñeyaṃ sadā buddhaiḥ prakīrtitam ||

Traducción: En una condición sin objetos ni aprehensión diferenciada se supera la estructura ordinaria; los sabios distinguen conocimiento, conocido y aquello que debe realizarse.

Kārikā 4.89

ज्ञाने च त्रिविधे ज्ञेये क्रमेण विदिते स्वयम् । सर्वज्ञता हि सर्वत्र भवतीह महाधियः ॥

jñāne ca trividhe jñeye krameṇa vidite svayam | sarvajñatā hi sarvatra bhavatīha mahādhiyaḥ ||

Traducción: Comprendidas sucesivamente las tres modalidades del conocer y lo conocido, el de gran discernimiento alcanza una comprensión integral de aquello que permanece en todas.

Kārikā 4.90 ★★

हेयज्ञेयाप्यपाक्यानि विज्ञेयान्य् अग्रयाणतः । तेषाम् अन्यत्र विज्ञेयाद् उपलम्भस् त्रिषु स्मृतः ॥

heyajñeyāpyapākyāni vijñeyāny agrayāṇataḥ | teṣām anyatra vijñeyād upalambhas triṣu smṛtaḥ ||

Traducción: En el camino se distinguen lo que debe abandonarse, lo que debe conocerse, lo que debe cultivarse y lo que debe madurar o resolverse; todas esas categorías son pedagógicas salvo la Realidad a conocer.

Kārikā 4.91

प्रकृत्याकाशवज् ज्ञेयाः सर्वे धर्मा अनादयः । विद्यते न हि नानात्वं तेषां क्वचन किञ्चन ॥

prakṛtyākāśavaj jñeyāḥ sarve dharmā anādayaḥ | vidyate na hi nānātvaṃ teṣāṃ kvacana kiñcana ||

Traducción: Todos los dharmas deben comprenderse, por su naturaleza, como el espacio: sin comienzo; en ellos no existe multiplicidad verdadera en ningún lugar.

Kārikā 4.92 ★★

आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव सर्वे धर्माः सुनिश्चिताः । यस्यैवं भवति क्षान्तिः सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥

ādibuddhāḥ prakṛtyaiva sarve dharmāḥ suniścitāḥ | yasyaivaṃ bhavati kṣāntiḥ so ‘mṛtatvāya kalpate ||

Traducción: Todos los dharmas son, por naturaleza, despiertos desde el principio; quien se establece firmemente en esta comprensión queda orientado a la inmortalidad.

Kārikā 4.93 ★★★

आदिशान्ता ह्य् अनुत्पन्नाः प्रकृत्यैव सुनिर्वृताः । सर्वे धर्माः समाभिन्ना अजं साम्यं विशारदम् ॥

ādiśāntā hy anutpannāḥ prakṛtyaiva sunirvṛtāḥ | sarve dharmāḥ samābhinnā ajaṃ sāmyaṃ viśāradam ||

Traducción: Todos los dharmas son pacíficos desde el principio, no producidos y plenamente apaciguados por naturaleza; su igualdad es no nacida y libre de separación.

Nota clave: La paz no se fabrica: los dharmas son descritos como ādiśānta y anutpanna. Mokṣa no altera una naturaleza antes esclava; revela la libertad originaria.

Kārikā 4.94

वैशारद्यं तु वै नास्ति भेदे विचरतां सदा । भेदनिम्नाः पृथग्वादास् तस्मात् ते कृपणाः स्मृताः ॥

vaiśāradyaṃ tu vai nāsti bhede vicaratāṃ sadā | bhedanimnāḥ pṛthagvādās tasmāt te kṛpaṇāḥ smṛtāḥ ||

Traducción: Quien permanece inclinado hacia diferencias absolutas no alcanza claridad plena; las doctrinas de separación real mantienen una comprensión limitada.

Kārikā 4.95

अजे साम्ये तु ये केचिद् भविष्यन्ति सुनिश्चिताः । ते हि लोके महाज्ञानास् तच् च लोको न गाहते ॥

aje sāmye tu ye kecid bhaviṣyanti suniścitāḥ | te hi loke mahājñānās tac ca loko na gāhate ||

Traducción: Quienes están firmemente establecidos en la igualdad no nacida poseen gran conocimiento; la conciencia ordinaria del mundo rara vez penetra esa visión.

Kārikā 4.96

अजेष्व् अजम् असंक्रान्तं धर्मेषु ज्ञानम् इष्यते । यतो न क्रमते ज्ञानम् असङ्गं तेन कीर्तितम् ॥

ajeṣv ajam asaṃkrāntaṃ dharmeṣu jñānam iṣyate | yato na kramate jñānam asaṅgaṃ tena kīrtitam ||

Traducción: En los dharmas no nacidos, el conocimiento es igualmente no nacido y no migra hacia objetos separados; por eso se lo llama asaṅga, sin relación real.

Kārikā 4.97

अणुमात्रेऽपि वैधर्म्ये जायमानेऽविपश्चितः । असङ्गता सदा नास्ति किमुतावरणच्युतिः ॥

aṇumātre ‘pi vaidharmye jāyamāne ‘vipaścitaḥ | asaṅgatā sadā nāsti kimutāvaraṇacyutiḥ ||

Traducción: Si se admite siquiera una diferencia esencial mínima, ya no puede sostenerse plenamente Asaṅga ni hablarse de desaparición definitiva del velo.

Kārikā 4.98 ★★★

अलब्धावरणाः सर्वे धर्माः प्रकृतिनिर्मलाः । आदौ बुद्धास् तथा मुक्ता बुध्यन्त इति नायकाः ॥

alabdhāvaraṇāḥ sarve dharmāḥ prakṛtinirmalāḥ | ādau buddhās tathā muktā budhyanta iti nāyakāḥ ||

Traducción: Todos los dharmas nunca adquirieron realmente velo alguno: son puros por naturaleza, despiertos desde el principio y libres; solo convencionalmente se habla de que despiertan.

Nota clave: Una de las tesis más fuertes: alabdhāvaraṇa, nunca realmente velado. El lenguaje de ignorancia y despertar pertenece al método; Ātman permanece prakṛtinirmala y mukta.

Kārikā 4.99 ★★

क्रमते न हि बुद्धस्य ज्ञानं धर्मेषु तायिनः । सर्वे धर्मास् तथा ज्ञानं नैतद् बुद्धेन भाषितम् ॥

kramate na hi buddhasya jñānaṃ dharmeṣu tāyinaḥ | sarve dharmās tathā jñānaṃ naitad buddhena bhāṣitam ||

Traducción: El conocimiento del despierto no se desplaza hacia dharmas como objetos separados; conocimiento y dharmas comparten esa no-relación. La última frase distingue esta conclusión de la doctrina atribuida al Buddha por la lectura tradicional.

Nota clave: Verso filológicamente delicado. La lectura tradicional de Śaṅkara entiende la última frase como una delimitación respecto de la doctrina del Buddha; la relación histórica entre Gauḍapāda y el budismo exige un estudio separado.

Kārikā 4.100 ★★★

दुर्दर्शम् अतिगम्भीरम् अजं साम्यं विशारदम् । बुद्ध्वा पदम् अनानात्वं नमस्कुर्मो यथाबलम् ॥

durdarśam atigambhīram ajaṃ sāmyaṃ viśāradam | buddhvā padam anānātvaṃ namaskurmo yathābalam ||

Traducción: Habiendo comprendido ese estado difícil de contemplar, extremadamente profundo, no nacido, igual, claro y sin multiplicidad, nos inclinamos ante él en la medida de nuestras fuerzas.

Nota clave: El texto termina con humildad hermenéutica: después de la dialéctica, Gauḍapāda se inclina ante el estado no nacido y no múltiple «según nuestras fuerzas».

Checkpoint — Alātaśānti Prakaraṇa

  • 1–10: Salutación, Asparśa-yoga y naturaleza no nacida.
  • 11–30: Crítica sistemática de causa y efecto.
  • 31–46: Sueño-vigilia, percepción y realidad dependiente.
  • 47–54: La analogía del alāta: figuras sin producción de sustancias.
  • 55–60: Causalidad, saṃsāra, Māyā y dos niveles de discurso.
  • 61–70: Dualidad aparente, sujeto-objeto y nacimiento del jīva.
  • 71–80: Ajāti, no-causalidad última, desapego y ausencia de miedo.
  • 81–90: Ātman auto-luminoso y retorno al análisis de los tres estados.
  • 91–100: Pureza originaria, Asaṅga, no-multiplicidad y cierre.

Hueso del capítulo: aparición no equivale a nacimiento. Como las figuras del tizón, la multiplicidad se presenta sin que nazca una segunda sustancia.

8. Síntesis de las 215 kārikās

Sección Movimiento doctrinal
Āgama, 29 Del análisis de Viśva–Taijasa–Prājña se pasa a Turīya; Oṃ reúne los cuatro pādas y amātra señala la no-dualidad.
Vaitathya, 38 Sueño y vigilia muestran que aparecer, durar y servir no bastan para demostrar realidad absoluta. La cuerda-serpiente introduce sublación y superposición.
Advaita, 48 La analogía del espacio elimina la idea de jīva como fragmento; mokṣa no se produce; amanībhāva no es suṣupti; Asparśa-yoga conduce a la formulación extrema de Ajāti.
Alātaśānti, 100 La crítica de causa-efecto se combina con sueño, cognición y la metáfora del tizón. El cierre afirma pureza, libertad y no-multiplicidad originarias.

La línea maestra

Nada nuevo tiene que convertirse en Brahman, porque nunca hubo realmente una realidad separada de Brahman.

La secuencia pedagógica completa puede resumirse así: experiencia → discriminación de estados → reconocimiento de Turīya → análisis de mithyā → sublación de la separación jīva/Ātman → Ajāti. La doctrina no exige negar la vida empírica; exige no convertirla en una segunda realidad absoluta.

9. Glosario e índice de conceptos

Pronunciación aproximada para hispanohablantes. No pretende sustituir una transcripción fonética rigurosa; sirve como apoyo de lectura.

Término Pronunciación aprox. Definición breve
Abhaya abjáya Ausencia de miedo; consecuencia de reconocer que Ātman no nace ni puede ser aniquilado.
Abhiniveśa abjinivésha Aferramiento o adhesión profunda a una concepción, especialmente a la realidad independiente de la dualidad.
Advaita adváita No-dualidad: Brahman/Ātman no admite una segunda realidad independiente.
Advaya adváya No-dos; sin una segunda entidad real. Muy próximo a Advaita en estas kārikās.
Aja áya No nacido. Designación central de Ātman/Brahman en la doctrina de Ajāti.
Ajāti ayáati No-nacimiento o no-originación real; tesis axial de Gauḍapāda.
Akṛta akrita No hecho, no producido. Lo real y mokṣa no pueden ser productos nuevos.
Alāta aláata Tizón o punta encendida cuyo movimiento parece trazar figuras luminosas.
Alātaśānti aláata-sháanti Apaciguamiento del tizón; título del cuarto prakaraṇa y metáfora de la cesación de proyecciones sin nacimiento real.
Amanībhāva amaníi-bjáava Cese de la mente como estructura dualizante; no significa inconsciencia ni destrucción mental.
Amātra amáatra Sin medida sonora; el aspecto de Oṃ que simboliza Turīya, más allá de A-U-M.
Ananyatva ananyátva No ser otro; no-diferencia.
Anavasthā anavásthaa Regresión infinita o ausencia de un fundamento final en una serie causal.
Anutpatti anutpátti No-producción, no-originación; afín a Ajāti.
Anyathābhāva anyatháa-bjáava Transformación de una naturaleza esencial en otra; rechazada para lo no nacido.
Anyathāgrahaṇa anyatháa-grájana Tomar una cosa por otra; error positivo de identificación.
Anābhāsa anáabjaasa Sin apariencia proyectada u objetivación.
Anādi anáadi Sin comienzo.
Āpya áapya Lo que debe adquirirse o cultivarse como medio dentro de la disciplina.
Arthābhāsa artháabjaasa Apariencia o representación de un objeto.
Asat ásat Inexistencia absoluta en un argumento lógico; no debe confundirse con mithyā.
Asaṅga asánga Sin apego, contacto o relación real; atributo apofático de Ātman.
Asparśa-yoga aspársha-yóga Yoga de la no-relación dual absoluta: no hay dos realidades últimas que deban ponerse en contacto.
Ātman áatman Self o sí mismo; conciencia no objetivable, idéntica a Brahman en Advaita.
Avidyā avidyáa Ignorancia fundamental que hace posible la identificación errónea con cuerpo-mente y la dualidad.
Brahman brájman Realidad absoluta, no dual, ilimitada e independiente.
Bādha báadha Sublación: corrección de una apariencia por conocimiento más adecuado, como la serpiente por la cuerda.
Citta chítta Mente o conciencia mental según contexto; campo de representaciones y movimientos mentales.
Dharma djárma En estas kārikās puede significar entidad, fenómeno, principio o ser; no se limita al deber moral.
Dravya dráavya Sustancia o entidad sustancial.
Dvayābhāsa dvayáabjaasa Apariencia de dualidad; parecer dos sin establecer dos realidades últimas.
Ghaṭākāśa gatáakaasha Espacio de la vasija; analogía del jīva como aparente delimitación del único espacio-Ātman.
Grāhaka gráajaka Aprehensor, conocedor, polo subjetivo.
Grāhya gráajya Lo aprehendido o conocido, polo objetivo.
Jñeya gñéya Aquello que debe conocerse.
Jñāna gñáana Conocimiento; en Advaita, conocimiento liberador de la identidad Ātman-Brahman.
Jāgrat yáagrat Estado de vigilia; su experimentador es Viśva/Vaiśvānara.
Jīva yíiva Individuo aparente: Ātman considerado bajo las limitaciones del cuerpo-mente y avidyā.
Kaṣāya kasháaya Coloración o tendencia latente de la mente que persiste sin ser distracción manifiesta ni sueño.
Kāraṇa káarana Causa.
Kārya káarya Efecto.
Kṛtaka kritaka Producido o fabricado; lo producido no puede ser liberación definitiva.
Laya láya Disolución o hundimiento de la mente en latencia; no equivale a conocimiento.
Mithyā mithyáa Realidad dependiente/aparente: aparece y funciona, pero carece de existencia absoluta independiente.
Mokṣa móksha Liberación; reconocimiento de una libertad siempre presente, no producción de un estado nuevo.
Māyā máayaa Principio explicativo de la apariencia y multiplicidad; no es una segunda sustancia real junto a Brahman.
Nigraha nígraja Disciplina o dominio de la mente, no supresión violenta.
Nirvikalpa nirvikálpa Libre de construcción conceptual diferenciadora.
Oṃ / Praṇava om / pránava Sílaba sagrada que en la Māṇḍūkya simboliza la totalidad de la experiencia y Ātman.
Paramārtha paramáartha Realidad o perspectiva última.
Prakṛti prákriti Aquí, naturaleza esencial propia que no abandona su carácter; no siempre la Prakṛti técnica del Sāṃkhya.
Prapañcopaśama prapáncha-upasháma Apaciguamiento de la proliferación fenoménica; descripción de Turīya.
Prājña práagña Experimentador de suṣupti, asociado a la condición causal e indiferenciada.
Pāramārthika paaramáarthika Nivel de realidad absoluta, independiente y no sublatable: Brahman.
Rasāsvāda rasáasvaada Apego o deleite en el gozo meditativo; término tradicional relacionado con nāsvādayet sukham.
Samādhi samáadhi Estabilidad o recogimiento; en Gauḍapāda no debe reducirse a un trance temporal producido.
Satya sátya Real en sentido pleno: independiente y no sublatable.
Saṃsāra samsáara Ciclo de identificación, acción, fruto y nacimiento sostenido por avidyā.
Saṃvṛti samvríti Convención o plano relativo; cercano funcionalmente a vyavahāra en varios pasajes del cuarto capítulo.
Suṣupti sushúpti Sueño profundo; ausencia de dualidad manifiesta con avidyā causal aún latente.
Sākṣin sáakshin Conciencia testigo, término pedagógico para señalar aquello por lo que mente y estados son conocidos.
Sāmya sáamya Igualdad, homogeneidad o ausencia de diferencia real.
Śānta sháanta Pacífico, apaciguado.
Taijasa táiyasa Experimentador del estado de sueño, con conciencia dirigida hacia el interior.
Turīya turíiya La realidad no dual presente en y más allá de los tres estados; no un cuarto episodio temporal.
Upādhi upáadhi Adjunto limitante, como cuerpo-mente, por el que Ātman parece individualizado.
Upāya upáaya Medio pedagógico o método provisional que conduce a una comprensión más profunda.
Vairāgya vairáagya Desapego o desidentificación respecto del valor absoluto de placeres y objetos.
Vaitathya vaitáthya Carácter de falsedad o no-realidad propia; tema del segundo prakaraṇa.
Vaiśvānara / Viśva vaishváanara / víshva Experimentador de la vigilia y de objetos groseros.
Vikṣepa vikshépa Dispersión o agitación de la mente hacia objetos y deseos.
Viparyāsa viparyáasa Inversión cognitiva o error por el que se atribuye realidad propia a la apariencia.
Vyāvahārika vyaavaháarika Nivel empírico compartido donde operan personas, objetos, causalidad y normas prácticas.

10. Fuentes textuales y nota editorial

Māṇḍūkya Upaniṣad. Texto sánscrito e IAST cotejados con SanskritDocuments y con una edición electrónica devanāgarī/IAST de la Māṇḍūkya Upaniṣad. La traducción española de este documento es propia.

Māṇḍūkya Kārikā. IAST cotejado principalmente con el Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), cuyo texto declara haber sido comprobado frente a la edición de A. V. Kathavate (Poona, 1890). Se han normalizado espacios y algunas irregularidades tipográficas evidentes para lectura de estudio.

Comentarios. Las explicaciones sintetizan el recorrido de estudio y distinguen siempre entre el texto de Gauḍapāda, la lectura vedántica tradicional y aclaraciones pedagógicas. Cuando aparece una cuestión controvertida —especialmente la relación del cuarto prakaraṇa con terminología budista— se señala como problema histórico separado, sin presentarlo como resuelto por una sola lectura.

Criterio de traducción. Se ha preferido una traducción filosóficamente legible al calco mecánico. Términos como mithyā, Ajāti, Turīya, Māyā o Asparśa-yoga se conservan cuando una sola palabra española perdería precisión.

॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

Volver arriba